Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Uitdagingen en recente ontwikkelingen

Dankzij een aantal grote hervormingen heeft het Turkse onderwijssysteem de afgelopen decennia veel vooruitgang geboekt. In 1997 werd de leerplicht verhoogd van 6 naar 8 jaar. Hierdoor is het aantal Turken dat tot zijn veertiende jaar scholing krijgt sterk gegroeid. De algehele participatie in alle fases van het Turkse onderwijssysteem neemt met de jaren toe; de geletterdheid van de bevolking is aanzienlijk gestegen. Zo was de geletterdheid onder volwassenen in 1990 nog 78%, terwijl die momenteel 89% en voor de leeftijdsgroep 18-24 jaar zelfs 98% bedraagt (TürkStat). Toch kampt het Turkse onderwijs met een aantal grote uitdagingen. Onder de overwegend welvarende landen aangesloten bij de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD), scoort Turkije laag op de prestatie van het onderwijssysteem. 

Uitdagingen
Ondanks de voortdurende stijging is de participatie in het Turkse onderwijs in alle fases nog verre van optimaal. Bovendien zijn er grote geografische verschillen in onderwijsparticipatie. In een aantal provincies, met name in het zuidoosten van het land, gaan significant minder kinderen naar school dan in andere regio’s. Ook gaan er in verhouding meer jongens dan meisjes naar school. Het primaire onderwijs heeft de beste en meest gelijkmatige participatiecijfers, maar schoolverzuim op de basisschool neemt toe. Bovendien gaan veel kinderen na de basisschool werken, en beëindigen zodoende hun onderwijstraject. Als zij wel doorstromen naar het voortgezet onderwijs dan is de kans op uitval hoog. Volgens recente cijfers vielen er gedurende het schooljaar 2008/2009 en 2009/2010 gemiddeld 2000 leerlingen per dag uit. De Anatolische middelbare scholen (Anadolu Liseleri) hebben de laagste uitvalcijfers, terwijl op de beroepsgerichte middelbare scholen de meeste leerlingen uitvallen. Er is veel kritiek op deze scholen, omdat de kwaliteit en de inhoud niet zou aansluiten op de arbeidsmarkt.

De kwaliteit van het onderwijs voldoet niet overal aan dezelfde standaarden. In gebieden met een lage sociaaleconomische ontwikkeling is de onderwijskwaliteit ook lager. In dichtbevolkte gebieden hebben klassen soms een omvang van wel 40-50 leerlingen. Uit een rapport van het Onderwijs Hervormingsinitiatief (ERG) blijkt dat 42% van de 15-jarigen niet in staat is om basale wiskundevraagstukken op te lossen. Dit zou te wijten zijn aan de gebrekkige training van docenten, gebrekkige onderwijsmethoden en inadequate inhoud van schoolmateriaal. Het onderwijs slaagt er niet in leerlingen vreemde talen op een effectieve manier bij te brengen. Zo spreekt slechts 1,5% van de Turkse bevolking een vreemde taal. Ook zouden Turkse leerlingen vaak een onvoldoende kritisch denkvermogen ontwikkelen, door gebrek aan focus op de ontwikkeling van denkprocessen. Het rapport wijst ook op de mogelijkheden om vooruitgang te boeken met de integratie van moderne technologie in het onderwijs.

Leshuizen (dershane’s)
Door de kwaliteitsverschillen, vaak gelieerd aan de sociaaleconomische status van een regio, geniet niet iedereen gelijke onderwijskansen. Deze ongelijkheid wordt versterkt door de centrale plaats van examens in het Turkse onderwijssysteem, waarvoor duur particulier onderwijs in dershaneler (letterlijk ‘leshuizen’) noodzakelijk is. Dershane’s zijn particuliere instellingen waar scholieren worden voorbereid op toelatingsexamens. Zowel voor de toelating tot de zogeheten Anatolische middelbare scholen en de universiteit is voorbereiding in een goede dershane van groot belang. Dit is lang niet voor iedereen weggelegd, wat directe gevolgen heeft voor de examenscores en daarmee de vervolgcarrière in het onderwijs. Bovendien kunnen rijke ouders hun kinderen naar prestigieuze particuliere scholen sturen, terwijl kinderen uit minder welgestelde gezinnen het met het onderwijs op staatsscholen moeten doen. Op deze manier beïnvloedt de sociaaleconomische achtergrond van een kind in grote mate zijn onderwijssucces.

Er is veel kritiek op de grote invloed van dershane’s binnen het onderwijs en op de hoge status die deze instituten genieten. Inmiddels zijn er meer dan 4.000 ‘leshuizen’ in Turkije. In 2005 werd besloten dat in de berekening van de examenscores ook de prestatiegemiddelden van het voortgezet onderwijs moeten worden meegenomen, in de hoop de invloed van dershane’s te verminderen en de status van het voortgezet onderwijs te verhogen. Zodoende zouden de in het secundair onderwijs behaalde cijfers meetellen in het examenresultaat dat toegang tot de universiteit bepaalt. Desondanks blijven de aanmeldingen op dershane’s toenemen.

Hoger onderwijs

Het hoger onderwijs kent net als het voortgezet onderwijs veel problemen rond de onderwijskwaliteit en de aansluiting op de arbeidsmarkt. Desondanks is de opvatting van veel Turkse jongeren en hun ouders, met name in hoger opgeleide gezinnen, dat een universiteitsdiploma essentieel is voor een goede baan. Dit betekent dat het leven van veel scholieren geheel in het teken staat van hun toelating tot de universiteit. Het toelatingsexamen voor de Anatolische middelbare scholen in groep acht is de eerste stap richting de beoogde onderwijscarrière. Leerlingen van deze middelbare scholen hebben namelijk de meeste kans op een goede score bij het universitaire toelatingsexamen. Gemiddeld neemt 20% van de basisschoolleerlingen uit groep acht jaarlijks deel aan dit examen in de hoop het meest gunstige onderwijstraject te kunnen doorlopen.

De hoeveelheid studenten die na het voortgezet onderwijs wil doorstromen naar de universiteit is elk jaar vele malen groter dan het aantal beschikbare plaatsen. In 2010 meldden zo’n 1,6 miljoen aspirant-studenten zich aan voor circa 633.000 plaatsen. Het kleine aanbod aan universiteitsplaatsen leidt tot relatief lage participatiecijfers. In 2009 had slechts 17% van de Turken in de leeftijdsgroep 25-34 jaar hoger onderwijs gevolgd, vergeleken met het OECD-gemiddelde van 37%. Het aantal beschikbare plaatsen en daarmee het aantal studenten is de afgelopen jaren sterk gestegen. In 2007 waren er slechts circa 393.000 plaatsen, bijna de helft van het aantal in 2010 (TürkStat). Hoewel meer jongeren kunnen doorstuderen, laat de kwaliteit van veel nieuwe universiteiten te wensen over. Tussen Turkse universiteiten bestaan grote kwaliteitsverschillen, die door deze ontwikkeling verder toenemen.

Coëfficiëntsysteem toelatingsexamens
Lange tijd hanteerde de YÖK een controversieel coëfficiëntsysteem bij het berekenen van de scores van de universitaire toelatingsexamens. Het type middelbare school van de aspirant-studenten werd doorberekend in de uiteindelijke score, door vermenigvuldiging met een coëfficiënt. Voor elke van de acht verschillende categorieën middelbare scholen golden andere coëfficiënten. Een hogere coëfficiënt werd gebruikt voor afgestudeerden van beroepsgerichte middelbare scholen, als zij kozen voor een studie die aansloot bij hun middelbare schoolachtergrond. Een lagere coëfficiënt werd echter toegepast als zij een studie kozen die afweek van het voortraject, waardoor hun uiteindelijke puntenaantal daalde. Algemeen vormende middelbare scholen werden daarentegen bevoordeeld door het coëfficiëntsysteem.

Het coëfficiëntsysteem werd in 1997 door de YÖK ingevoerd, nadat het leger de toenmalige pro-islamitische regering dwong tot aftreden. Het officiële doel van het systeem was om studenten afkomstig van beroepsgerichte middelbare scholen aan te moedigen door te gaan in hun beroepsveld en te ontmoedigen een studieprogramma te kiezen dat niet aansloot bij hun middelbare schoolachtergrond. Volgens critici moest het systeem echter voorkomen dat afgestudeerden van religieuze imam-hatip scholen doorstroomden naar een ander vakgebied dan een theologieopleiding. Zo zou verhinderd worden dat religieus opgeleide jongeren later terecht zouden komen op prominente overheidsfuncties. Velen zijn van mening dat het systeem in feite ten nadele van de beroepsgerichte middelbare scholen werkte.

De YÖK heeft de afgelopen jaren getracht om het coëfficiëntsysteem te wijzigen. De afschaffing van het systeem was ook een belofte van de regeringspartij AKP. Sinds 2002, toen de partij aan de macht kwam, zijn er verschillende pogingen ondernomen om de controversiële maatregel te beëindigen. Deze pogingen werden destijds geblokkeerd door de voormalige, strengseculiere president Ahmet Necdet Sezer en de Turkse Raad van State. In 2009 wilde de YÖK het coëfficiëntsysteem geheel afschaffen. Dit plan stuitte echter op veel weerstand en kwam niet gelijk van de grond. In 2010 werd het verschil tussen de verschillende coëfficiënten geminimaliseerd en eind 2011 kondigde de YÖK aan dat het huidige coëfficiëntsysteem in 2012 beëindigd zou worden. Bij de universiteitsexamens in het voorjaar van 2012 wordt geen onderscheid meer gemaakt tussen studenten van verschillende types middelbare scholen. Het nieuwe systeem zal veel veranderingen teweegbrengen. Met de afschaffing van de verschillende coëfficiënten kunnen ook imam-hatip afgestudeerden een opleiding naar keuze selecteren. Uit cijfers blijkt dat universiteitsonderwijs onder deze groep momenteel erg in trek is. In 2007 namen 46.999 imam-hatip afgestudeerden deel aan het universitaire toelatingsexamen, waarvan 3,1% werd toegelaten tot een bacheloropleiding. In 2010 was dit aantal 63.664, een significante toename, waarvan ditmaal 17,6% werd toegelaten (TürkStat).

Deze ontwikkelingen baren secularisten zorgen. Lange tijd was het wijzigen van het coëfficiëntsysteem dan ook bron van politiek debat en spanning tussen secularisten en regeringspartij AKP. De onenigheid over het coëfficiëntsysteem maakt duidelijk dat de politieke strijd in Turkije ook op het gebied van onderwijs wordt uitgevochten.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...