Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

ANALYSE: Turks buitenlands beleid in woelige tijden

11 april 2011, Turkije Instituut

Het nieuwe Turkse buitenlands beleid oogt stuurloos te midden van de wervelstorm in het Midden-Oosten. Het Turkse gedraal inzake Libië  is tekenend voor de vraag die Ankara zich gesteld ziet: hoe geloofwaardig is Turkije in zijn beleid ten aanzien van de regio? Enerzijds predikt Turkije burgerrechten en werpt het zich op als islamitisch-democratisch boegbeeld voor het Midden-Oosten. Anderzijds verwierf Turkije zijn huidige status als opkomende regionale macht door toenadering te zoeken met autocratische buren en een mercantilistisch buitenlands beleid.

Achtergrond: ontwikkeling sinds jaren ‘90

Na het einde van de Koude Oorlog bleef nationale veiligheid onveranderd de prioriteit in het Turkse buitenlands beleid, deels vanwege de voortdurende invloed van het leger en deels door een wereldvisie die Turkije zag als een belegerde veste, omringd door vijandige buurlanden. Feitelijk waren alle Turkse betrekkingen met aangrenzende landen gespannen, beladen met de bittere erfenis van de teloorgang van het Osmaanse Rijk en een reeks hoofdpijndossiers. Deze houding veranderde na het aantreden van de AKP in 2002, toen Turkije zich in eerste instantie en met succes nadrukkelijk oriënteerde op de EU. Terwijl de AKP zich in de loop van haar tweede  regeringstermijn steeds autoritairder opstelde, raakte het EU-proces langzamerhand in het slop. In de EU en Turkije kromp het draagvlak voor het proces: de impasse aangaande het Cyprusdossier en tanende hervormingdrang aan Turkse zijde werden (en zijn) symptomatisch voor het gebrek aan politieke wil. In deze context deed de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken Ahmet Davutoğlu in 2009 zijn intrede. Sindsdien is hetzwaartepunt van de Turkse diplomatieke oriëntatie verschoven, weg van het Westen, richting het Midden-Oosten en andere buurlanden. Onder het motto “Zero Problems with Neighbors” geeft Davutoğlu het nieuwe Turkse buitenlands beleid vorm, met als doel de relaties met de buurlanden te verbeteren en te profiteren van de strategische ligging van Turkije. Inhoudelijk is de traditionele nadruk op veiligheidsbeleid verminderd ten gunste van economische samenwerking en handelsbetrekkingen.

Een van de grote Turkse frustraties in de betrekkingen met de EU was (en is) het visumbeleid: Europeanen hebben makkelijk toegang tot Turkije, maar andersom blijft de poort vaak gesloten. In het kader van de verbetering van betrekkingen met nabije en verre Arabische buren sloot Turkije een reeks verregaande samenwerkingsovereenkomsten, waarin de opheffing van de wederzijdse visumplicht centraal stond. Zo is in korte tijd de visumplicht met Syrië, Libanon, Jordanië, Libië en Jemen opgeschort. De handel met deze Arabische landen is explosief gegroeid, terwijl de Turkse ster in de regio verder rees dankzij de onverbloemde taal van Erdoğan aan het adres van Israël en het Westen. Ook op cultureel vlak exporteert Turkije: veel Turkse TV-series zijn razend populair in de Arabische wereld. Dankzij het nieuwe imago en het succesvol handelsbeleid waande Turkije zich al snel een regionale grootmacht. Zo tastte Turkije ook als bemiddelaar zijn nieuwe rol af met pogingen tot dialoog tussen Israël en Syrië (2008) en later tussen Iran en het Westen (2010).

Onverwachte Arabische revoltes
Sinds de aanvang van de volksopstanden in de Arabische wereld, probeert Turkije zich op te werpen als regionale leider, en als voorbeeld van het succesvol samengaan van democratie en islam. Zo riep Erdoğan, als eerste politiek leider, de Egyptische president Mubarak op om op te stappen. Des te pijnlijker was het Turkse zwijgen toen Muammer Kadaffi de protesten in Libië met harde hand neersloeg. Zelfs na de evacuatie van duizenden gestrande Turkse burgers, hield Erdoğan zich atypisch ingetogen, bezorgd om de Turkse bouwcontracten ter waarde van miljarden dollars. Ook in de nasleep van de resolutie van de VN-veiligheidsraad, mede op verzoek van de Arabische Liga, blijft Turkije terughoudend in haar opstelling. Het betekende onder meer dat Turkije werd overgeslagen in een belangrijk overleg in Parijs vlak voor de aanvang van internationale operaties boven Libië. Het verbaasde menigeen toen Turkije op het elfde uur abrupt over de brug kwam met een aantal schepen als bijdrage aan de NAVO-missie, die de implementatie van de VN-resolutie op zich nam. Turkije stelt, enigszins ongeloofwaardig, dat nu de missie onder NAVO-vlag is het wel kan meedoen. Intussen meldt Turkije ook dat het bemiddelt in onderhandelingen tussen het Kadaffi-regime en de rebellen. Het schrikbeeld voor Turkije is dat een rebellenregering de enorme bouwcontracten annuleert.

Als de protesten in Syrië aanslaan heeft Turkije ook een fors probleem. Met president Bashir Al-Assad zijn de persoonlijke banden ronduit warm en de handel floreert. Een nieuwe regering zou killer kunnen staan tegenover Turkije. Bovendien is door de visumovereenkomst de grens feitelijk open, ook voor een golf vluchtelingen uit Syrië.

Paradox van invloed
De zogeheten Arabische Lente lijkt op een spoedcursus internationaal crisismanagement voor de AKP. Waar de regering vooral mee worstelt is de afweging tussen principiële symboolpolitiek en economisch eigenbelang. Nu Turkije na lange afwezigheid zijn rol in de regio begint op te eisen, ondervindt het ook de lasten van de hernieuwde banden. Om de lang kille betrekkingen aan te halen werden warme relaties met Arabische autocraten niet geschuwd. Dat leverde lucratieve handelsbetrekkingen op terwijl Turkije als islamitische democratie ook een voorbeeldrol vervulde in de regio. Nu moet Turkije kiezen tussen Realpolitik en meer idealistisch beleid. Voorlopig geeft de AKP de voorkeur aan uitstel.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...