Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Harde toon in campagnes in aanloop naar referendum

10 september 2010, Turkije Instituut

Op zondag 12 september vindt in Turkije het referendum plaats over de door de AKP voorgestelde constitutionele amendementen. In het zicht van het referendum lopen de spanningen in de Turkse samenleving op en verhardt de toon in de campagnes.

Erdoğan zou slechts ten doel hebben om door middel van constitutionele hervormingen “zijn eigen rechtelijke macht te creëren”, aldus CHP-oppositieleider Kemal Kiliçdaroğlu. “Nee-stemmers zijn coupplegers” en de campagne van tegenstanders bestaat uit “desinformatie en zwarte propaganda” aldus premier Erdoğan.

Terwijl enerzijds een groep Turkse intellectuelen en civil society organisaties pleiten voor de constitutionele amendementen – niet vergaand genoeg, maar toch ja – beticht een andere groep intellectuelen en organisaties daarentegen juist de premier van stemmingmakerij. In een brief aan de Europese Commissie en het Europees Parlement hekelen zij de gepolariseerde atmosfeer die is gecreëerd door uitlatingen van regeringszijde. Het zou onmogelijk zijn een rationeel inhoudelijk debat te houden over het referendum omdat de regering tegenstanders in diskrediet zou brengen door ze te beschuldigen van  steun aan de vroegere junta en anti-EU sentimenten. Zo plande de AKP het referendum op 12 september om haar argument kracht bij te zetten, aldus critici. Deze datum valt namelijk precies 30 jaar na de staatsgreep die de junta aan de macht bracht. De AKP wijst de beschuldiging af. De datum zou een symbolisch moment zijn om eens en voor altijd af te rekenen met de militaire erfenis - en niet om het nee-kamp te delegitimeren.

De AKP zou bovendien “heulen met terroristen”, zo verklaren tegenstanders het onverwachte eenzijdige staakt-het-vuren van de PKK sinds vorige maand, na intensivering van gewapende acties in voorgaande maanden. De PKK zou een geheime deal hebben gesloten met de AKP om de gemoederen in de aanloop naar het referendum te bedaren, aldus in Turkije altijd populaire complottheorieën. Desondanks vielen aan de vooravond van het referendum negen doden bij schermutselingen tussen de PKK en het Turkse leger. Analisten zijn het er wel over eens dat de stem van het Koerdische electoraat doorslaggevend kan zijn bij het referendum.

In de peilingen heeft het Ja-kamp een lichte voorsprong op zijn tegenstanders. De opkomst is echter moeilijk voorspelbaar. De Koerdische BDP heeft bedenkingen over het constitutionele amendementenpakket en heeft het Koerdische electoraat opgeroepen om het referendum te boycotten. Het hervormingspakket zou tekort schieten. Zo wordt ondermeer de nationale kiesdrempel van 10% in stand gehouden waardoor Koerdische partijen vrijwel niet als partij maar alleen als onafhankelijke kandidaten in het parlement kunnen komen.

De kwestie verdeelt ook de Turkse culturele elite. Zo kondigde de gerenommeerde Turkse pianist Fazil Say aan nee te stemmen, terwijl Orhan Pamuk en Sezen Aksu, een bekende Turkse popdiva, zich uitspraken voor het referendum. Say wordt door critici inmiddels uitgemaakt voor nationalist, terwijl buurtbewoners in Aksu’s geboorteplaats (en CHP-bolwerk) Izmir een petitie zijn begonnen een straatnaam die naar haar vernoemd is te wijzigen. Gezamenlijk campagne voeren met premier Erdoğan in Diyarbakir kwam de voormalige Turkse stervoetballer Hakan Sükür ondertussen op felle kritiek van de oppositie te staan.

Controle over de rechtsspraak
Het voornaamste bezwaar van de CHP-oppositie richt zich op de aangekondigde hervormingen in de rechterlijke macht. De amendementen zouden de grip van het door de AKP gedomineerde parlement en het Ministerie van Justitie op de rechtspraak verstevigen. De onafhankelijkheid van rechters zou in het geding zijn. Het gezamenlijke optreden van de nieuwe partijleider Kemal Kiliçdaroğlu met zijn voorganger Deniz Baykal tijdens een nee-campagne in Antalya illustreert het belang van het referendum voor de oppositie. Baykal, die vier maanden geleden moest aftreden na een seksschandaal, zou nog altijd een terugkeer als partijleider ambiëren. Beide CHP-prominenten kwamen voor het eerst sinds maanden bijeen om de krachten te bundelen en eensgezindheid uit te stralen. Het belang van het referendum strekt voor de Turkse oppositie verder dan alleen een herziening van de grondwet. Eerdere pogingen om de AKP van zijn troon te stoten mislukten.

CHP terug in politieke arena
Voor de oppositie is het referendum het startschot van de algemene verkiezingen die uiterlijk in juli 2011 plaats moeten vinden. De CHP is er veel aan gelegen om te verhinderen dat de AKP ook na de volgende verkiezingen in zijn eentje een meerderheidsregering kan vormen. Om dat doel te bereiken moet de CHP zijn electorale basis uitbreiden. De kernboodschap van de CHP in hun oppositie tegen opeenvolgende AKP-regeringen bestond voornamelijk uit de beschuldiging dat de partij Turkije wil islamiseren. Met deze boodschap bleef de CHP steken op steun van maximaal een kwart van het electoraat. De partij verloor daarnaast veel stemmen omdat ze in toenemende mate haar toevlucht zocht tot felnationalistische en anti-Europese retoriek.

De huidige partijleiding lijkt bereid over de eigen schaduw heen te stappen. Dat verklaart ook het aangekondigde bezoek van Kiliçdaroğlu aan Brussel en Berlijn volgende week om het aangetaste imago van de CHP bij Europese sociaaldemocraten te herstellen en de recente uitlatingen van Kiliçdaroğlu over versoepeling van het hoofddoekverbod. De uitspraken van de CHP-leider doen vermoeden dat de partij de kwestie niet zoals in het verleden op de spits wil drijven. Kiliçdaroğlu, een voormalige ambtenaar en sociale zaken expert, concentreert zich op de AKP’s neoliberale agenda en zwakke track-recordinzake sociale zekerheid. De CHP ruikt bloed. Hoewel Turkije zich economisch sterk herstelt van de gevolgen van de mondiale crisis blijft de werkloosheid oplopen. Winst of een marginaal JA tijdens het referendum kan de oppositie vleugels geven en, nog belangrijker voor Kilicdaroglu: het versterkt zijn positie in de partij.

Het ziet er naar uit dat een meerderheid van het electoraat zich zal uitspreken voor de voorgestelde constitutionele amendementen. Maar ook de opkomst en de omvang van het ja-kamp is van belang. Circa 52.000.000 geregistreerde stemgerechtigden mogen zich op zondag 12 september in de stemhokjes melden. Bij een eventueel ja in combinatie met een lage opkomst zal de oppositie de legitimiteit van het referendum in twijfel te trekken. De AKP zal een Ja interpreteren als een motie van vertrouwen van de bevolking. Het electoraat spreekt zich zondag uit, maar daarmee is het laatste woord nog niet gezegd.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...