Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Persvrijheid in Turkije: de Freudiaanse verspreking

21 juni 2010, Turkije Instituut

In februari van dit jaar kreeg de Turkse premier Erdoğan de nodige kritiek over zich heen vanwege enkele uitspraken over de persvrijheid. De meest controversiële: media-eigenaren moeten hun columnisten kunnen ontslaan, als die met negatieve en kritische berichtgeving de Turkse economie schade toebrengen.

Staat onder Erdoğan’s AKP-regering de persvrijheid in Turkije onder druk? Voor Evren Hoşgör – onderzoeker aan de Istanbul Bilgi Universiteit – is het helder: de uitspraken moeten niet enkel worden opgevat als een onhandige slip of the tongue, maar geven een 'inkijk in Erdoğan’s visie op democratie'. Erdoğan probeerde enkele dagen later zijn uitspraken af te zwakken en zei dat zijn uitlatingen verkeerd waren geïnterpreteerd.

Onder Erdoğan’s bewind lijken een aantal ontwikkelingen in gang gezet die de vrijheid van meningsuiting bevorderen. Mede onder invloed van het EU-toetredingsproces is de persvrijheid ten opzichte van eerdere periodes verbeterd. In EU-progress reports wordt ieder jaar melding gedaan van vooruitgang, en van een vrijer debat over gevoelige kwesties (Erdoğan’s oproep tot ‘democratische opening’ is hier een voorbeeld van). De Map of Press Freedom – jaarlijks vervaardigd door Freedom House - toont tussen 2002 en 2009 eveneens een groei van persvrijheid in Turkije, die een piek kende ten tijde van vlak na de start van EU-toetredingsonderhandelingen in 2005. Volgens Özgür Öğret en Stefan Martens, journalisten voor Hürriyet Daily News, lijken de Turken op dit moment meer vrijheden te kennen dan ooit tevoren.

Waar de Map of Press Freedom een positiever beeld schetst, wordt in de Press Freedom Index van Reporters Sans Frontières juist een negatieve tendens weergegeven. Volgens RSF heeft de hervorming van het beruchte artikel 301 geen merkbare verbetering opgeleverd, en zijn straffen tegen de media zwaarder geworden. Deze tegenstrijdige conclusies laten al zien dat er verschillende verhalen over Turkije’s persvrijheid te vertellen zijn. Daarnaast zijn sommige onderwerpen ‘vatbaarder’ voor beperkingen dan andere, zoals de Koerdische kwestie en (veelal) Koerdische journalisten die erover schrijven. Onlangs werden twee Koerdische journalisten vrijgelaten, na 5 maanden gevangenschap op verdenking van sympathie voor de PKK en het spreken van Koerdisch in de rechtbank. Vaak ook worden deze journalisten vervolgd onder artikel 7-2 van de anti-terrorisme-wet: zij zouden propaganda maken voor de PKK, en zo terrorisme steunen.

Nazli Ilicak, columniste voor Sabah, kreeg recentelijk een boete van €2500 omdat zij een rechter ‘bemoeizuchtig’ had genoemd. Volgens haar ‘kan persvrijheid niet enkel door wetsartikelen worden bereikt.’ In Ilicak’s visie is er vooral sprake van een ‘mentaliteitsprobleem dat diep is ingebed in de Turkse maatschappij’. Turkije zou eerst zijn mentaliteit van intolerantie jegens kritische berichtgeving moeten veranderen wil persvrijheid in het land een serieuze stimulans krijgen.

Deze intolerante houding is geen noviteit. Öğret en Martens constateren dat de persvrijheid in Turkije eigenlijk altijd in zekere mate beperkt is geweest. De eerste Osmaanse krant – Takvim-i Vakayi, opgericht in 1831 – diende bijvoorbeeld enkel als medium om de ideeën van de Sultan te verspreiden. In 1858 werd de eerste wet aangaande beperking van persvrijheid ingevoerd: kranten, boeken of publicaties die ingaan tegen de monarchie werden beboet of verbannen.

In navolgende decennia is veelvuldig de intentie uitgesproken om persvrijheid in Turkije uit te breiden. Daarbij bleef het echter vaak bij goede voornemens. In de Osmaanse grondwet van 1876, na de revolutie van de Jong Turken in 1909, na de invoering van een meerpartijenstelsel eind jaren ’40 en na de verschillende coups die daarop volgden: alle hervormers spraken zich uit voor de vrijere pers. Deze intenties bleken alle echter te weinig bestendig. In 1876 schreef de nieuwe grondwet voor: ‘De pers is vrij binnen de grenzen van de wet.’ Deze vrijheid kon echter simpel teniet worden gedaan met wettelijke beperkingen, en dit adagium vond telkens opnieuw opgang bij de genoemde transities. De respectievelijke ‘nieuwe machthebbers’ beschouwden zich veelal als slachtoffer van berichtgeving van de media.

Turkije kent derhalve een lange traditie van mediacensuur en -restricties, en ook voor Erdoğan is het daarom wellicht moeilijk om zich daaraan te onttrekken. Het blijft echter de vraag hoe diep geworteld deze ogenschijnlijk wantrouwende houding tegenover persvrijheid is. Erdoğan staat bekend als iemand met het hart op tong, en eerdere van zijn pittige uitspraken bleken regelmatig slechts bij scherpe woorden te blijven. Bovendien wordt de AKP als een hervormingsgezinde partij beschouwd, hoewel voor persvrijheid ook nu geldt dat deze afhankelijk is van de nabijheid tot de AKP. De intentie om persvrijheid te verbreden lijkt onder druk van een mogelijke EU-toetreding  in ieder geval meer slagingskans te hebben dan eerder. In de afgelopen jaren heeft Turkije vooral qua legalisering al veel stappen gezet. Hopelijk leidt dat dit keer wel tot een meer standvastige vrijheid van pers in Turkije.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...