Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Turks 'nee' in Veiligheidsraad zet betrekkingen met VS onder druk

11 juni 2010, Turkije Instituut

Brazilië en Turkije stemden op 10 juni tegen een Veiligheidsraadresolutie voor nieuwe internationale sancties tegen Iran. Met twee tegenstemmen en een onthouding van Libanon werd de resolutie met 12 stemmen aangenomen. Hoewel Turkije en Brazilië zich eerder al hadden uitgesproken tegen nieuwe sancties kwam de tegenstem toch enigszins als verrassing. Verwacht werd dat de landen zich zouden onthouden van stemming. De drie landen die zich niet achter nieuwe strafmaatregelen schaarden zijn niet-permanente Veiligheidsraadleden zonder vetorecht.

De sancties vormen een vierde pakket maatregelen en richten zich met name op de Revolutionaire Garde en bedrijven en sectoren die een rol zouden spelen bij het Iranese nucleaire programma, waaronder twee banken en een scheepvaartbedrijf. Daarnaast behelst het maatregelenpakket een gedeeltelijk wapenembargo. De sancties beogen Iran te dwingen de verrijking van uranium op te schorten. De Veiligheidsraadsleden verdenken het land ervan heimelijk een kernwapen te willen ontwikkelen. Iran ontkent de verdenking en zegt een vreedzaam programma voor kernenergie na te streven.

De regering Obama stuurde al langer aan op een hardere opstelling inzake het Iranese nucleaire programma. Tot grote irritatie van de VS presenteerden Brazilië en Turkije in mei een overeenkomst inzake de inruil van een gedeelte van de Iranese voorraad van laagverrijkt nucleair materiaal voor hoogverrijkte reactorbrandstof als een oplossing voor de crisis. De beide landen wilden hiermee verdere escalatie voorkomen. De VS spraken zich echter meteen uit tegen het overeengekomen akkoord. In Amerikaanse optiek is het akkoord ontoereikend, ondermeer omdat Iran zich het recht voorbehoudt om uranium te blijven verrijken. Daarnaast zou de overeengekomen hoeveelheid Iran bovendien in staat stellen om met zijn resterende nucleaire materiaal alsnog een kernwapen te ontwikkelen. Tenslotte zou de Turks-Braziliaanse bemiddelingspoging de Amerikaanse inspanningen om internationale eenheid in de Veiligheidsraad te construeren frustreren. China en Rusland schaarden zich achter de Amerikaanse opstelling en wezen het akkoord ook af.

Turkse koers?
Hoewel premier Erdoğan de door Turkije en Brazilië bemiddelde overeenkomst nog altijd als een diplomatieke overwinning betitelt, tekenen de grenzen van het zogenaamde Turkse multidimensionale buitenlandse beleid zich nu steeds scherper af. De kwestie Iran wordt al lange tijd gezien als de lakmoesproef voor het transformerende Turkse buitenlandse beleid. Alom werd verwacht dat Turkije zich zou onthouden van stemming of zich aan de zijde van de VS, Frankrijk en het VK zou scharen. Dat dat nu niet is gebeurd zal onder de Navo-bondgenoten tot nog meer vraagtekens over de Turkse koers leiden.

Erdoğan bekritiseert de sancties en noemt de Veiligheidsraadresolutie “een fout”. “De internationale gemeenschap” zou Iran “niet eerlijk behandelen.”  De Veiligheidsraad zou zich ook moeten beraden op andere regionale landen met kernwapens- lees Israël.

Turkije - VS
De Turkse tegenstem blijft mogelijk niet zonder gevolgen voor de Turks-Amerikaanse relatie. In een poging de slechte verhoudingen onder president Bush te repareren bezocht Obama kort na zijn aantreden Turkije. Tijdens het bezoek betitelde hij de Turks-Amerikaanse relatie nog als een “model partnership”.  In hoeverre hier na de Turkse tegenstem nog van kan worden gesproken wordt betwist. Hoewel na het bezoek in eerste instantie optimisme overheerste, zijn de spanningen tussen beide landen de laatste maanden toegenomen. Zo riep Turkije kort zijn ambassadeur uit Washington terug na de aanname van een resolutie in een subcommissie van het Amerikaanse Congres waarin de massamoord op Osmaanse Armeniërs begin 20e eeuw als genocide werd bestempeld. Hoewel de VS bemiddelden in de vrijlating van de door Israël gearresteerde opvarenden van de Gaza-vloot vorige week, was Ankara teleurgesteld over het uitblijven van een ferme Amerikaanse veroordeling van het Israëlische optreden.

De Amerikaanse bezorgdheid over de assertievere Turkse opstelling in zijn regio neemt toe nu Turkije in hoog tempo intensieve betrekkingen aanknoopt met ondermeer Iran, Syrië en Rusland. Afgelopen week waren de Russische premier Poetin en de Iranese president Ahmadinejad, nog in Istanbul voor een conferentie over regionale veiligheid. Het voedt de Amerikaanse vrees dat het Turkije als strategische partner dreigt te verliezen.

De Turkse commentator Semih Idiz meent dat Turkije langzamerhand een groter hoofdpijndossier is voor de VS dan voor de EU. In een week tijd positioneerde Turkije zich in twee voor de Amerikanen vitale kwesties Israël en Iran, tegenover de Amerikaanse beleidsprioriteiten in de regio. Maar het is te simpel om daaruit te concluderen dat Turkije zich verwijdert van het westen, zo stelt Idiz. Turkije is sterk afhankelijk van Iranese energieleveranties en heeft belang bij stabiliteit en economische ontwikkeling in de regio om markten te creëren voor Turkse producten en investeringen. Verdere escalatie van het Iran-conflict zou de regio destabiliseren, zo verklaart Idiz de Turkse houding.

Steven Cook van de Amerikaanse Council on Foreign Relations, stelt daarentegen dat de assertieve Turkse opstelling in de regio de intenties van de grote machten doorkruist. Bülent Aliriza, analist bij het Centrum voor Strategische en Internationale Studies, een denktank in Washington, waarschuwt dat het Turkse “nee” mogelijk een breekpunt in de bilaterale betrekkingen kan vormen. Zbigniew Brezinski, de vooraanstaande voormalige Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur, is minder kritisch. Hij meent dat de VS nog niet in staat zijn om zich aan de veranderde regionale rol van Turkije aan te passen. Als de VS de bilaterale betrekkingen “meer vanuit een geopolitiek perspectief” zouden benaderen, kunnen “de VS ook baat hebben” bij een assertievere Turkse opstelling in de regio. De Turkse analist Soli Özel sluit zich hierbij aan: “Amerikanen hebben moeite zich aan te passen aan de nieuwe globale verhoudingen waarin regionale machten een grotere rol willen spelen in de eigen regio.” Ook Stephen Kinzer ziet een constructieve rol voor Turkije weggelegd. De VS moeten een “coöperatiever opstelling innemen” aldus Kinzer. In een artikel in Foreign Policy voorspelt Stephen Cooke dat Turkije en de VS echter geleidelijk strategische concurrenten worden in de regio.

De eigenzinnige Turkse opstelling heeft behalve vraagtekens over zijn positionering in westerse allianties, ook de vraag doen rijzen of Europa blaam treft voor de toenemende kloof met Turkije. De Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken Frattini en de Amerikaanse minister van Defensie Gates beantwoorden deze vraag onafhankelijk van elkaar bevestigend. Een mening die in Berlijn en Parijs vermoedelijk niet wordt gedeeld. De commentaren zijn het erover eens dat het Turkse bewustzijn is toegenomen en dat het land aan de grote tafel wil zitten. Of Turkije hiervoor voldoende toegerust is, of de gastheren daar klaar voor zijn, of dat het land wegens slechte manieren de deur wordt gewezen, is voor velen nog de vraag.

'Turkey-Us ties face “breaking point” over vote', Financial Times, 8 juni - online beschikbaar na registratie.


Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...