Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Hervorming grondwet

12 april 2010, Turkije Instituut

Vandaag buigt een parlementaire commissie zich over de meest controversiële van een pakket van voorstellen tot wijziging van de Turkse Grondwet. De amendementen betreffen onder andere de samenstelling van het Constitutioneel Hof en de Hoge Raad van Rechters en Aanklagers (HSYK), het orgaan dat alle rechters en aanklagers in Turkije benoemt. Als de AKP (en zo is de verwachting) geen tweederde meerderheid in het parlement weet te verwerven, komt het in juni tot een referendum.
 
De AKP-regering presenteerde haar voorstel op 23 maart. Na enkele wijzigingen bestaat het huidige pakket uit 30 amendementen. Enkele ervan zijn politiek tamelijk neutrale voorstellen als het aanstellen van een Ombudsman en de mogelijkheid tot positieve discriminatie. Over andere voorstellen, zoals het toestaan van cao-onderhandelingen voor werknemers in de publieke sector, bestaat min of meer overeenstemming met de oppositie. De nieuwe wet op het verbieden van politieke partijen en de hervorming van de belangrijkste organen van de rechterlijke macht zijn echter zeer controversieel.

Het pakket voorziet in een uitbreiding van het Constitutioneel Hof van 11 naar 17 leden. De president (sinds 2007 direct gekozen) benoemt  14 leden, het parlement de overige 3. Zes leden worden gekozen uit kandidaten voorgesteld door de gerechtshoven. De Hoge Raad van Rechters en Aanklagers wordt uitgebreid van 7 naar 21 leden. De minister van Justitie blijft zitting houden in de Raad. Ook moet het moeilijker worden om politieke partijen te verbieden – daar dringt ook de EU op aan. Voortaan moet een parlementaire commissie van 20 leden waarin elke partij vertegenwoordigd is, bepalen of een sluitingszaak aanhangig gemaakt kan worden bij het Constitutioneel Hof. Ministeriële besluiten over de hoofddoek of religieuze scholen zijn geen grond voor een sluitingszaak.

Laatste bolwerk
De voorgestelde hervormingen zouden de regering de ruimte (uitbreiding) en gelegenheid (benoemingsprocedure) geven om AKP-getrouwen op cruciale posten van de rechterlijke macht te plaatsen, menen critici. De AKP vergroot haar grip op de rechterlijke macht, vrezen tegenstanders, en daarmee komt de onafhankelijkheid van de Turkse rechtspraak in het geding. Voorstanders menen juist dat de hervorming een stap voorwaarts is in het democratiseringsproces: het rechterlijk systeem wordt niet langer beheerst door een kleine groep van overwegend streng-kemalistische oudgedienden. De AKP betoogt dat na de aanpassingen de rechterlijke macht in Turkije juist meer in lijn is met de Europese standaard. Verdere kritiek richt zich op het feit dat de oppositie niet betrokken is bij het opstellen van het voorstel. Ook het verlagen van de ondemocratische kiesdrempel van 10% maakt geen deel uit van de plannen. Kleine partijen maken zo geen kans op machtsdeelname - in het voordeel van grote partijen.

De context van de voorstellen is significant. Velen beschouwen de rechterlijke macht in Turkije als het belangrijkste tegenwicht tegen de religieusconservatieve AKP en haar volgens sommigen vermeende antiseculiere agenda. De AKP bezet 336 van de 550 zetels in het parlement. President Abdullah Gül, die formeel boven partijen staat, was eerder prominent AKP’er. Het leger heeft in de afgelopen jaren sterk aan macht ingeboet, getuige vooral de zaak Ergenekon en andere rechtszaken tegen (oud-) officieren. De rechterlijke macht is in deze optiek het laatste ‘onafhankelijke’ bolwerk dat het seculiere karakter van de staat waarborgt.

Zo werd een eerdere poging van de AKP om het verbod op het dragen van de hoofddoek op universiteiten op te heffen, door het Constitutioneel Hof ongrondwettelijk verklaard (maart 2008). In juli 2008 ontkwam de AKP ternauwernood aan een verbod wegens antiseculiere activiteiten: 6 van de 11 rechters van het Constitutioneel Hof stemden uiteindelijk tegen. Eerder dit jaar legde een aanvaring (inzake openbaar aanklager Cihaner) tussen het ministerie van Justitie en de HSYK nog eens haarscherp de machtsstrijd tussen de AKP en kemalistische elementen in het rechterlijk apparaat bloot.  

De hervorming van de Grondwet stond hoog op de agenda tijdens de verkiezingscampagne van 2007, een belofte die de AKP lang naliet in te lossen. Plannen voor een geheel nieuwe grondwet sneuvelden begin 2008 ten faveure van het controversiële hoofddoekamendement. De totstandkoming (in zeer korte periode en zonder ruggespraak met oppositie of bijvoorbeeld ngo’s), inhoud én timing (algemene verkiezingen in 2011) van het huidige voorstel bevestigd volgens critici dat het de AKP in de eerste plaats gaan om het verstevigen van haar machtspositie.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...