Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Operatie Balyoz en machtsstrijd in Turkije

26 februari 2010, Turkije Instituut

Het Ergenekon-onderzoek blijft de gemoederen in Turkije bezig houden. Beschuldigingen over en weer, aanklagers die arrestatiebevelen voor collega’s uitvaardigen, huiszoekingen bij en arrestaties van hoge officieren die een staatsgreep zouden voorbereiden. Het zijn niet de ingrediënten voor een Hollywood-kaskraker maar het meest recente hoofdstuk van de machtsstrijd in Turkije.

Na eerdere aanvaringen over het presidentschap van Gül, het e-memorandum van het leger, de verbodszaak tegen de AKP en het Ergenekon-onderzoek lijkt de strijd tussen het establishment enerzijds en de AKP en zijn aanhangers verder te verscherpen. Inzet is de macht in het politiek-economische systeem en de toekomstige koers van Turkije.

De strijd laat zich niet makkelijk in een partijpolitiek links/rechts of seculier vs. islamistisch spectrum plaatsen. Seculiere democraten en nationalistische autocraten weten elkaar ter enerzijde net zo makkelijk te vinden als linkse intellectuelen en conservatieve islamisten ter andere zijde. Deze laatste twee worden verenigd in hun streven de rol van het leger in het Turkse politieke systeem terug te dringen. De progressieven mikken op het einde van de zogenaamde deep state en zien in de AKP het breekijzer voor het starre nationalistische Kemalistische systeem welke zij zonder deze gelegenheidscoalitie niet kunnen transformeren. De stedelijke elite weet echter de seculiere orde echter bedreigd en ziet het leger als laatste strohalm tegen oprukkende conservatieve Anatolische waarden. In hun optiek is een mogelijke staatsgreep door nationalistische autocraten een laatste redmiddel.

Een reconstructie:
Na eerdere uitgelekte al dan niet op waarheid berustende coupplannen (operatie Kafes (kooi), Kosmik Oda (kosmische kamer)) is er nu Operatie Balyoz (Sloophamer). Eind januari 2010 publiceerde de krant Taraf uit een gelekt militair document waarin plannen voor een staatsgreep zouden staan beschreven. Volgens de krant wilden haviken in het Turkse leger (TSK) door maatschappelijke chaos te creëren een staatsgreep rechtvaardigen. Operatie Balyoz zou zijn opgesteld in 2003 en met name de AKP en de Fethullah Gülen-beweging in diskrediet willen brengen. Bomaanslagen door als religieuze extremisten vermomde daders op ondermeer moskeeën en hernieuwde spanning met buurland Griekenland door een vliegtuigbeschieting te ensceneren, zouden maatschappelijke chaos ter rechtvaardiging van een staatsgreep moeten veroorzaken.

Hoewel het Turkse leger verklaarde dat Balyoz slechts de blauwdruk voor een simulatioefening zou zijn, sloeg de publicatie in als een bom. Ook al omdat het document ondermeer een lijst van 137 potentieel collaborerende en 36 te arresteren kritische journalisten zou bevatten. Taraf publiceerde beide lijsten integraal en leidde daarmee een fel debat in, in vrijwel alle media. Sommige journalisten betwijfelden de authenticiteit van de lijsten en zogenaamde 'collaborateurs' kondigden juridische stappen aan omdat het artikel hun goede naam zou aantasten. Zij beriepen zich ondermeer op hun eerdere kritische artikelen over de TSK en merkten op dat de lijst van potentiële collaborateurs niet geheel toevallig vrijwel uitsluitend zou bestaan uit journalisten die kritisch staan ten opzichte van het Ergenekon-onderzoek.

Taraf
De opmerkelijke publicaties van Taraf worden door voor- en tegenstanders anders geïnterpreteerd. In tegenstelling tot de grote landelijke dagbladen zoals Milliyet, Hürriyet, Sabah en Zaman maakt de krant geen deel uit van de grote Turkse industriële conglomeraten. De eerstgenoemde dagbladen behoren tot het AKP-kritische Doganconcern terwijl de laatste overwegend positief staan tegenover de zittende regering. Sabah behoort inmiddels toe aan de Calik Groep en Zaman zou een spreekbuis zijn van de Fethullah Gülen-beweging. Hoewel de geldingsdrang van Taraf ook tot foutieve publicaties heeft geleid (die tot een rectificatie noopten), roemen voorstanders haar hoogwaardige onderzoeksjournalistiek .

Voor tegenstanders laadt Taraf door publicatie van het Balyoz-verhaal verder de verdenking op zich dat het fungeert als doorgeefluik voor de Gülen-beweging. Mehmet Baransu, de journalist van de primeur, was voorheen lange tijd werkzaam voor Aksiyon, een tijdschrift van uitgever Feza Media. Deze uitgever heeft sterke banden met de Gülen-beweging. Behalve zusterbedrijf van Samanyolu Media en uitgever van publicaties van Gülen, is Feza ook de eigenaar van de krant Zaman. Daarnaast bevreemdt het tegenstanders dat de krant met zijn beperkte oplage overeind kan blijven. Taraf zou geen inzage geven in zijn financiën en indirect steun genieten van de Gülen-beweging door advertentie-inkomsten van aan de organisatie gelieerde bedrijven.

Het is nog onduidelijk hoe Taraf de hand heeft weten te leggen op de gewraakte documenten. De krant brengt het Turkse leger keer op keer in verlegenheid door te publiceren uit vertrouwelijke documenten. Onduidelijk is of er wordt gelekt door AKP-gezinde officieren, Gülen-sympathisanten binnen het leger of militairen die vinden dat de grote rol van de TSK om democratische redenen moet worden teruggedrongen.

De laatste in een serie van Ergenekon-gerelateerde onthullingen bleef dan ook niet zonder gevolgen. Hoewel er veel kritiek is op de wijze waarop het Ergenekon-onderzoek zich ontvouwt, hebben opeenvolgende couponthullingen het imago van de TSK geschonden. Het opheffen van het omstreden Emasya-protocol door de TSK lijkt dan ook een reactie hierop. Emasya voorziet erin dat het leger zonder instemming van civiele autoriteiten mag ingrijpen in geval van maatschappelijke chaos. Het protocol was al langer onderwerp van kritiek omdat het de juridische basis zou verschaffen voor militair ingrijpen in civiele zaken. Emasya  werd aan de toenmalige regering onder leiding van de fundamentalistische Refah-partij in 1997 opgelegd naar aanleiding van de zogenaamde postmoderne coup.  

Staatsgreep?
De huidige stafchef van het leger, generaal Basbug, zou echter niet langer twijfel willen laten bestaan over de civiel-militaire verhoudingen in Turkije. Hoewel de TSK in het verleden vier keer hebben ingegrepen is een staatsgreep in de klassieke betekenis anno 2010 vrijwel ondenkbaar. Turkije is met zijn open markteconomie inmiddels sterk geïntegreerd in de globale economie. Het land is afhankelijk van Directe Buitenlandse Investeringen (FDI) om substantiële tekorten op de lopende rekening te compenseren. Een staatsgreep zou het internationaal vertrouwen in de Turkse markt teniet doen.

Ook de militairen zijn zich in toenemende mate bewust van deze nieuwe realiteit. De opgelopen politieke spanning van de afgelopen week vertaalde zich een daling van de Turkse munt en koersdalingen op de Turkse beurs. Dat verklaart waarom de Generale Staf controversiële uitspraken pas doet na het sluiten van de beurzen en waarom het leger bij de laatste twee pogingen de civiele autoriteiten de voet dwars te zetten, inzette op onconventionele methoden. De zogenaamde onsuccesvolle e-coup van 2007 en de wel succesvolle fluwelen staatsgreep van 1997 zijn hier twee opvallende voorbeelden van.

De zaak Cihaner
Hoewel de afschaffing van Emasya als overwinning voor de zittende AKP-regering wordt geïnterpreteerd is in de strijd tussen de AKP en haar seculiere tegenstanders daarmee echter nog niet het laatste woord gezegd. Medio februari werden vier aanklagers in het Ergenekon-proces door de Hoogste Raad van Rechters en Aanklagers (HSYK) uit hun functie gezet na de arrestatie van een andere aanklager. Deze Ilhan Cihaner zou illegaal werken aan een onderzoek naar de activiteiten van de Ismailaga-sekte in Erzincan. Cihaner zou zo, aldus Osman Sanal (een van de vier aanklagers) uitvoering geven aan een plan om 'vruchtbare grond te creëren voor een staatsgreep'.

Eerder al zette aanklager Osman Sanal pogingen van Cihaner een onderzoek te starten naar de Gülen-beweging de voet dwars. De zittende Minister van Justitie, Sadullah Ergin (AKP), bekritiseerde het besluit van de HSYK en schaarde zich achter Sanal. De grootscheepse arrestatiegolf onder hooggeplaatste actieve en gepensioneerde officieren zou een reactie zijn op de beslissing van het door het seculiere establishment gedomineerde HSYK. Er zou volgens AKP-woordvoerders sprake zijn van een juridische coup. Oppositieleider Baykal (CHP) daarentegen beschuldigt de AKP ervan het lopende Ergenekon-onderzoek te misbruiken om tegenstanders monddood te maken. Verwijzend naar de arrestaties van journalisten, aanklagers en niet-naleving van procedurele regels in het Ergenekon-onderzoek verklaarde Baykal dat er 'al een heimelijke staatsgreep heeft plaatsgevonden, maar we weten het alleen nog niet'. Na de zogenaamde fluwelen coup en de e-coup zou Turkije daarmee inmiddels ook de primeurs van een juridische coup en een onzichtbare coup hebben.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...