Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

De Staatsgreep van 1960

Coup 1960

Verschillende groeperingen in het leger waren al langer bezorgd over de autoritaire koers van premier Menderes, het religieus populisme van zijn Democratische Partij (DP) en de onrust in de grote steden. De directe aanleiding voor de staatsgreep op 27 mei 1960 was waarschijnlijk de parlementaire onderzoekscommissie die het ook op het leger gemunt had. Inmiddels is bekend dat een groep jonge, in het westen getrainde officieren al jaren een staatsgreep aan het beramen was. In de grote steden zoals Istanbul en Ankara verwelkomden de elites de coup; in  de rest  van het (platte)land, de machtsbasis van de DP, bleef het echter stil. De coupplegers stelden een rechtbank in, die meer dan 400 leiders van de DP vervolgden. Uiteindelijk werden drie DP leiders, waaronder premier Adnan Menderes, ter dood veroordeeld en opgehangen in september 1961.

Grondwet 1961

De coupplegende officieren gaven een reeks academici de opdracht om een nieuwe grondwet op te stellen. Deze grondwet, die in 1961 werd aangenomen, stelde een pluralistisch politiek systeem in: politieke partijen kregen meer ruimte om zich ideologisch te vormen en het publieke debat te bepalen. Ook universiteiten, de rechterlijke macht en de pers kregen een tot dan toe ongekende ruimte om zich autonoom op te stellen. Er werd een breed spectrum aan politieke en maatschappelijke activiteiten toegelaten.

Terwijl de grondwet enerzijds vergaande democratische vrijheden bracht, werd anderzijds voor het eerst de politieke rol van het leger wettelijk vastgelegd. Er werd een Nationale Veiligheidsraad (MGK) ingesteld die bestond uit de president en de hoge generaals. De MGK breidde zijn invloed in de erop volgende twintig jaar uit en werd een machtig instrument van het leger om invloed uit te oefenen in de politieke besluitvorming.

Politiek in de jaren zestig

Nadat in 1961 een de facto door de militairen aangewezen coalitieregering werd gevormd, vonden in oktober 1965 verkiezingen plaats. De Adalet Partisi (AP) - opvolger van de DP -  won onder leiding van Süleyman Demirel met meer dan 50% van de stemmen. Bij de verkiezingen van 1969 haalde de DP 46% van de stemmen. De regering Demirel voerde permanente druk op linkse organisaties en personen. Via het constitutionele hof, opgericht na de coup van 1960, werden rechtszaken geopend tegen instellingen die ‘communistische propaganda’ verspreidden.

Net als zijn voorganger Menderes genoot Demirel steeds minder steun van de stedelijke intelligentsia. Daarnaast werden de interne twisten steeds groter. De meer conservatieve vleugel van de AP bestond uit grootgrondbezitters en kleine ondernemers. Toen Demirel nieuwe belastingen wilde invoeren verloor hij de steun van die rechtervleugel. In december 1970 scheidde deze vleugel zich definitief af en vormde een nieuwe partij, genoemd naar de oude Demokrat Parti (DP) van Menderes.

Daarnaast begon er vanaf de jaren zestig een periode van toenemende urbanisatie, industrialisatie en economische crisis. Samen met de nieuwe politieke vrijheden leidden deze sociaaleconomische ontwikkelingen ertoe dat het Turkse politieke landschap sterk polariseerde. Er ontstond een grote stedelijke onderklasse en studentenpopulatie die zich zowel aan de (extreme) linkerkant als aan de (extreme) rechterkant van het politieke spectrum ging organiseren. Politieke partijen en vakbewegingen werden steeds meer rigide in ideologische zin en de interactie tussen de verschillende partij- en vakbondsleiders werd vijandiger. Vanaf eind jaren zestig ontstond een spiraal van geweld tussen linkse en rechtse activisten. Het lukte de regering Demirel niet om het straatgeweld in te dammen. Ook in het parlement werd de Demirel regering tegengewerkt door de oppositie en dissidente partijleden waardoor het weinig slagvaardig was.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...