Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

12 september 1980

De militaire coup van 1980 bracht de meest ingrijpende constitutionele omwenteling tot dan toe teweeg in de Turkse republiek. Onder leiding van stafchef van het leger Kenan Evren werden in de ochtend van 12 september het parlement ontbonden, de regering afgezet, meer dan 1700 lokale bestuurders vervangen door militairen, alle politieke partijen en vakbonden verboden en in het hele land de noodtoestand afgekondigd. De junta liet meteen doorschemeren dat ze daadwerkelijk van plan was de macht weer aan een parlementair bestel over te dragen. Maar dat zou niet gebeuren voordat de liberale verworvenheden van de grondwet van 1961 ongedaan waren gemaakt.

De MGK, die nu alleen uit militairen bestond, benoemde op 21 september een kabinet bestaande uit gepensioneerde officieren en bureaucraten. Dit kabinet had geen autonomie maar voerde de besluiten van de MGK uit. Een periode van zware repressie volgde. Er werden in een jaar tijd meer dan 120.000 arrestaties verricht en er werd op grote schaal gemarteld. Niet alleen mensen die van gewapend geweld werden verdacht werden gearresteerd maar ook vakbondsmensen, wetenschappers, journalisten en studenten.

Er werd een nieuwe grondwet ingesteld die het Turkse staatsbestel radicaal zou veranderen. Democratische vrijheden en burgerrechten werden zeer ingeperkt en de macht werd geconcentreerd in de handen van de uitvoerende branche en de MGK. Op 7 november 1982 vond er een referendum plaats over de nieuwe grondwet. Met ruim 91% ‘ja’ stemmen werd de grondwet goedgekeurd. Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat het referendum in een vrije sfeer plaatsvond. Zo werd ruim 2 weken voor het referendum alle kritiek op de grondwet en op de toespraken van Kenan Evren verboden.

Na de aanvaarding van de grondwet werd Evren, via een tijdelijk grondwetsartikel, automatisch tot president benoemd. De nieuwe grondwet werd uitgevoerd via een reeks maatregelen die de Turkse civil society drastisch zou beknotten. Studenten, docenten en ambtenaren mochten niet meer lid zijn van een politieke partij of lid worden van vakbonden. Het onderwijs en de media werden ‘gezuiverd’ van afwijkende meningen en voortaan strak gecontroleerd na de oprichting van de Hogere Onderwijs Raad (YÖK) in 1982 en het Turkse Commisariaat voor de Media (RTÜK) in 1983.

Erfenis van de coup

Vlak voordat de militairen weer een parlementair systeem instelden via de verkiezingen van 6 november 1983 waren de parameters van het Turkse politieke en publieke bestel radicaal veranderd. Hoewel er interne stabiliteit was bereikt – de vrijwel dagelijkse aanslagen en straatgevechten van de jaren voor de coup waren afgelopen - heeft Turkije in de daaropvolgende decennia ook problemen ondervonden als gevolg van de coup en de grondwet van 1983. Behalve veel interne repressie - Turkije was bijvoorbeeld geruime tijd koploper in de wereld in de vervolging van meningsuitingen - heeft de grondwet van 1983 een belemmering gevormd voor Turkije’s ambitie om tot de EU toe te treden.

Aanstaande zondag vindt er een referendum plaats over een nieuwe grondwet, voorgesteld door de AKP regering. Critici menen dat de gewijzigde grondwet ten doel heeft de onafhankelijkheid van de rechtsprekende macht te beperken door de invloed van de regering en de door de AKP gedomineerde wetgevende macht (parlement) te versterken. Voorstanders die niet aan de AKP gebonden zijn stellen dat de nieuwe grondwet niet ‘perfect’ is maar wel een vooruitgang biedt ten opzichte van de oude. 'Niet genoeg, maar toch: ja.'

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...