Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Hervormingen onder Mustafa Kemal Atatürk

In het decennium na zijn verkiezing tot president voerden Mustafa Kemal en zijn medestanders een serie hervormingen door die erop waren gericht de macht van het religieuze establishment te breken en de staat naar westers voorbeeld om te vormen tot een moderne seculiere staat. In maart 1924 werden in het parlement moties aangenomen die het kalifaat en het ambt van Şeyhülislam  (de hoogste religieuze autoriteit in het Osmaanse Rijk) afschaften, en werd een wet aangenomen die bepaalde dat de religieuze hogescholen onder controle van het ministerie van onderwijs kwamen te staan. In april werden ook de shariarechtbanken afgeschaft.

Na een opstand onder Koerdische stammen in 1925 werden de talrijke en invloedrijke religieuze ordes en broederschappen verboden. In hetzelfde jaar werd het dragen van de fez, het negentiende-eeuwse hoofddeksel van de Osmaanse heer van stand, verboden, en werd officieel de Gregoriaanse kalender ingevoerd. Maar hoewel Mustafa Kemal zich voortdurend sterk maakte voor de gelijke rechten voor vrouwen, ging hij niet zo ver als het dragen van de sluier volledig te verbieden. In de jaren 1926-1930 werden nieuwe wetboeken ingesteld, die voornamelijk waren gebaseerd op Europese wetboeken, en in 1928 werd het Arabisch schrift vervangen door een aangepaste versie van het Latijnse schrift. In 1934 werd een wet aangenomen die elke burger van Turkije verplichtte een familienaam aan te nemen. De Nationale Vergadering gaf Mustafa Kemal nu de naam ‘Atatürk’ (‘Vader Turk’). In 1935 werd tenslotte de wekelijkse rustdag verschoven van de vrijdag (de islamitische dag van samenkomst) naar de zondag.

Tegelijkertijd werd de nieuwe ideologische basis van de staat, het Turkse nationalisme, uitgedragen. In 1931 werden met dit doel het Turkse Instituut voor Geschiedenis (TTK) en in 1932 het Turkse Taalinstituut (TDK) opgericht. Mustafa Kemal hield zich persoonlijk bezig met de activiteiten van beide instituten. Het TTK leerde dat alle volken die ooit in en rond Anatolië hadden geleefd en er hun monumenten hadden achtergelaten, van Turkse origine waren, en dat het Turkse volk superieur was aan alle andere volken. Het TDK begon op zijn beurt het gebruik van een Turkse taal te bevorderen die was ‘gezuiverd’ van Arabische en Perzische elementen, en waaraan woorden waren toegevoegd die werden gezien als ‘zuiver’ Turks. Het ontwikkelde ook de theorie, enthousiast gesteund door Mustafa Kemal, dat het oorspronkelijke Turks de bron was van alle andere talen.

Hoewel de hervormingen zeer drastisch waren, vormden zij niet zo’n radicale breuk met het verleden als vaak wordt gedacht. Ze vormen eerder het sluitstuk van hervormingen die al waren ingezet ten tijde van Sultan Mahmut II (r. 1808-1839) en verder waren doorgevoerd door Osmaanse staatslieden in de Tanzimat-periode (1839-1871) en door de Jong-Turken. Zo had Mahmut II bijvoorbeeld al de religieuze stichtingen (een belangrijke bron van inkomsten voor de ulema) onder controle van de staat gebracht, en was het werkingsterrein van de islamitische wet ten tijde van de Tanzimat al flink ingeperkt. Ook hadden Osmaanse schrijvers in de negentiende en vroege twintigste eeuw al geëxperimenteerd met nieuwe versies van het Arabische schrift en aangepaste versies van het Latijnse. Verder bleef het bestuurlijk apparaat van het Osmaanse rijk grotendeels intact: het overgrote deel van de Osmaanse stafofficieren en ambtenaren bleven in de republiek in functie.

Daarnaast raakten de hervormingen de meerderheid van de bevolking in de dorpen en in afgelegen gebieden nauwelijks, en de onderdrukking van religieuze uitingen droeg vanaf het eind van de jaren veertig bij aan de opkomst van een oppositie die appelleerde aan religieus sentiment en het versoepelen van een aantal van de seculariseringsmaatregelen. De strijd om de macht tussen het secularistische establishment aan de ene kant en religieus geïnspireerde partijen aan de andere kant duurt tot op de dag van vandaag voort.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...