Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Historische achtergrond

Tijdens zijn grootste expansie in de zestiende en zeventiende eeuw kreeg het Osmaanse Rijk een groot deel van de Kaukasus onder zijn controle. Deze gebieden, gelegen in het huidige Rusland, Georgië, Azerbeidzjan, Armenië en Iran, waren ofwel onderdeel van het Osmaanse Rijk ofwel vazalstaten die schatplichtig waren aan Istanbul. In de laatste eeuwen van het bestaan van het Osmaanse Rijk kreeg het rivaliserende Russische Rijk meer en meer de territoriale en geopolitieke overhand in de Kaukasus. Ook het Safawidische Rijk (Iran) was een grote regionale macht die rivaliseerde met de Osmanen en de Russen om de hegemonie in de Kaukasus.

Na een reeks van spectaculaire militaire verliezen tegenover de Russen aan het eind van de achttiende eeuw, verloor het verzwakte Osmaanse Rijk de controle over de Zwarte Zee en rukten Russische legers op in de Balkan en de Kaukasus. In de grote Osmaans-Russische oorlog van 1877-78 veroverden de Russen belangrijke Osmaanse steden in de Kaukasus (Batum, Kars, Ardahan). Een van de gevolgen van de Russische veroveringen was een grote stroom vluchtelingen die in het Osmaans Rijk hun toevlucht zochten. Rusland werd hiermee een serieuze rivaal van de westerse machten in hun  diplomatieke twist over hoe het Osmaanse Rijk verdeeld moest worden wanneer het zou ondergaan, de zogeheten Oosterse kwestie. Het opkomende Russische Rijk stelde zichzelf op als beschermheer van de orthodoxe christenen in het Osmaanse Rijk en wist, net als de West-Europese grootmachten, invloed uit te oefenen op de binnenlandse aangelegenheden van de Osmanen. Om de Russische invloed in het Osmaanse Rijk te beperken en een eventuele Russische verovering van Istanbul te voorkomen, werd in de negentiende eeuw het in stand houden van het Osmaanse Rijk een belangrijke prioriteit voor de West-Europese mogendheden.

De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan het voortbestaan van zowel het Russische als het Osmaanse Rijk. Het Osmaanse Rijk, dat zich tijdens de oorlog had gelieerd aan Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, werd verdeeld. Na een onafhankelijkheidsoorlog onder leiding van de latere president Atatürk werd in 1923 het moderne Turkije opgericht. Tegelijkertijd stichtten de Bolsjewieken de Sovjet-Unie. De republieken in de Kaukasus, die na de Eerste Wereldoorlog korte tijd onafhankelijk waren geweest, werden onderdeel van de Sovjet-Unie. Tussen 1922 en 1936 vormden Armenië, Azerbeidzjan en Georgië de verenigde ‘Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek’. Vanaf 1936 waren deze landen elk als socialistische Sovjetrepubliek onderdeel van de Sovjet-Unie.

Tijdens de Koude Oorlog was Turkije, grenzend aan de Kaukasische gebieden van de Sovjet-Unie, een belangrijke strategische partner van de Verenigde Staten. Net als de Centraal-Aziatische delen van de Sovjet-Unie werd het Kaukasische deel ervan gedeeltelijk bevolkt door Turkstalige of islamitische volken. Ook vanwege de lange geschiedenis van de Osmaanse aanwezigheid in de Kaukasus, zorgde deze ethno-religieuze band ervoor dat Turkje zich regelmatig profileerde als ‘beschermheer’ van deze ‘door de Sovjets onderdrukte broedervolkeren’. Zo werden tijdens momenten van spanning in de Koude Oorlog de gedwongen volksverhuizingen van sommige Turkstalige volkeren in de Sovjet-Unie, die vooral hadden plaatsgevonden onder het bewind van Stalin, aangegrepen door de Verenigde Staten en Turkije om internationale druk uit te oefenen op Moskou.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 en de daarop volgende onafhankelijkheid van de Kaukasische en Centraal-Aziatische republieken hebben de Verenigde Staten geprobeerd om deze landen uit de invloedssfeer van Rusland te trekken en de Amerikaanse invloed in de regio te maximaliseren. Een belangrijke factor voor zowel de Verenigde Staten als Rusland is de controle over de olie- en gasvoorraden in Centraal-Azië en Azerbeidzjan. Voor de Europese Unie en de NAVO-landen speelt hierbij de vraag hoe Rusland en Iran ontweken kunnen worden bij het transport van deze grondstoffen naar uitvoerpunt Turkije.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...