Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Modernisering en Ontbinding van het Rijk

Het sultanaat van Murat V (r. 1876), die aantrad na de onttroning van zijn broer Abdülaziz, was geen lang leven beschoren. Al binnen enkele maanden werd hij mentaal instabiel verklaard en afgezet. Murad maakte plaats voor zijn broer Abdülhamit II (r. 1876-1909), die direct te maken kreeg met de invoering van de eerste Osmaanse constitutie (1876). Hiermee werd de Eerste Constitutionele Periode ingeluid (1876-1878). De nieuwe sultan bleek echter een autoritaire figuur die een inperking van zijn macht door een parlement onacceptabel vond. Al in 1878 werd de constitutie samen met het parlement ontbonden en Abdülhamit ontpopte zich als een sterke alleenheerser. Binnen het Osmaanse bestuur was de sultan weer een machtig persoon, maar voor de buitenwereld bleef het Osmaanse Rijk ‘de zieke man van Europa’. Na een nederlaag in de Turks-Russische oorlog van 1877-1878 verloor het Osmaanse Rijk  bij het Congres van Berlijn (1878) een derde van zijn territorium en een vijfde van zijn bevolking, al maakten bijvoorbeeld Servië, Montenegro en Roemenië al langere tijd alleen nog maar in naam deel uit van het Osmaanse Rijk. Daarnaast kwamen Egypte en Cyprus tijdens het regime van Abdülhamit feitelijk onder Brits bestuur te staan.

Het bewind van Abdülhamit was zowel een voortzetting van, als een breuk met de Tanzimat. De centralisatie van het bestuur werd bijvoorbeeld doorgezet, maar politieke vernieuwingen gebaseerd op constitutionalisme en liberalisme werden afgekapt. Deze autoritaire koers leverde de sultan de nodige vijanden op, waaronder een groep genaamd de Jong Turken, ambtenaren en officieren die het herstel van de constitutie voorstonden. In 1908 zagen zij hun kans schoon en gebruikten ze hun invloed binnen het leger en het staatsapparaat om een coup te plegen. Abdülhamit herstelde onder druk van de muitende regimenten de constitutie van 1876 en mocht in eerste instantie als sultan aanblijven. Pas in 1909, nadat er door middel van een contrarevolutie was geprobeerd de macht van Abdülhamit te herstellen, werd hij van zijn titel ontdaan.

De Jong Turken hadden met hun machtsgreep de Tweede Constitutionele Periode ingeluid. Mehmet V (r. 1909-1918), de zoon van Abdülhamit, werd aangesteld als de nieuwe sultan, maar was nauwelijks in een positie om macht uit te oefenen. Het rijk werd feitelijk bestuurd door verschillende pashas, hoge militaire functionarissen.

Onder Mehmet raakte de ondergang van het Osmaanse Rijk in een stroomversnelling. In de Balkanoorlogen van 1912-1913 verloor het grote delen van zijn Europese gebieden aan Griekenland, Bulgarije, Montenegro en Servië. Na een duurbetaalde vrede in 1913 raakte het rijk in 1914 als bondgenoot van Duitsland in de al uitgebroken Eerste Wereldoorlog betrokken. Vervolgens kwam het Osmaanse Rijk aan alle fronten in het gedrang. In het oosten verloor het van de Russen, die werden gesteund door Armeense nationalisten. Hierop ging het Osmaanse leger, op dat moment onder leiding van een dictatoriaal driemanschap bestaande uit de ‘drie pasha’s’ (Ismail Enver, Ahmet Cemal en Mehmet Talat), over op de deportatie en het doden van Armeense burgers uit het oostelijke grensgebied. Deze deportatie en de vele doden die het tot gevolg had staat bekend als de Armeense genocide-kwestie. In het zuiden nam Groot-Brittannië officieel het bestuur van Egypte en Cyprus over en probeerde het samen met Frankrijk de Arabische bevolking van het Osmaanse Rijk met beloften van onafhankelijkheid aan te zetten tot een opstand tegen het Osmaanse bewind. In het westen landden de Grieken en Italianen op de kusten van Anatolië en begonnen met het opzetten van hun eigen bezettingszones.

Mehmet V stierf enkele maanden voor het einde van de Eerste Wereldoorlog. Zijn broer en opvolger Mehmet VI (r. 1918-1922) werd direct geconfronteerd met een Geallieerde overwinning in 1918. Istanbul en delen van Anatolië  kwamen onder het toezicht van een buitenlandse bezettingsmacht, bestaande uit Britten, Fransen, Italianen en Grieken.  De Geallieerden stelden een vernederende vrede op die bekend staat als het Verdrag van Sèvres. De sultan ging akkoord met de vredesvoorwaarden, maar er was geen functionerend parlement om dit besluit te bekrachtigen. De Turkse nationalistische fractie onder leiding van de legeraanvoerder Mustafa Kemal Pasha (de latere Atatürk) wist vervolgens de verschillende geallieerde landen tegen elkaar uit te spelen en door middel van een overwinning in de afsluitende oorlog tegen Griekenland, in Turkije bekend als de Turkse onafhankelijkheidsoorlog (1921-1922), de grenzen van het huidige Turkije te bepalen. Na de Turkse overwinning kwam het Verdrag van Sèvres te vervallen en werd deze vervangen door de Vrede van Lausanne (1923). Bij de nieuwe vrede werd het gezag van Mustafa Kemal Pasha erkend en het aantal gebieden dat onder het Verdrag van Sèvres was afgenomen drastisch teruggebracht. De Turks-nationalistische fractie doopte de overblijfselen van het Osmaanse Rijk om in de Turkse Republiek en ontbond daarmee het sultanaat. De sultan en zijn familie gingen in ballingschap; het oudste mannelijke lid droeg slechts nog de religieuze titel van kalief, totdat ook het kalifaat in 1924 door het nieuwe Turkse parlement werd afgeschaft.     

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...