Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Turkije en het Midden-Oosten

In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen maakt Turkije geen deel uit van de Arabische wereld. De Arabische wereld maakte echter wel lange tijd deel uit van het Osmaanse Rijk. Lange tijd nam de publieke opinie in de landen van het Midden-Oosten een kritische houding in ten aanzien van Turkije. Deels was dat ingegeven door de geschiedenis van Osmaanse overheersing en - na de stichting van de Republiek in 1923 - de afschaffing van het kalifaat en de secularisering van Turkije, deels werd dat veroorzaakt door de goede Turkse banden met Israël. Bovendient was het Midden-Oosten lange tijd geen prioriteit in het Turks buitenlandse beleid. Daar kwam in het eerste decennium van deze eeuw verandering in. Met het aantreden van AKP-regering is de focus op het Midden-Oosten toegenomen.

Nieuwe fase
Met de komst van de AKP-regering in 2002 brak een nieuwe fase aan in de Turkse betrekkingen met de Arabische wereld. De overwinning van de AKP kon, vanwege haar islamitische grondslag, op veel bijval rekenen vanuit de Arabische landen. Een van de eerste initiatieven die de nieuwe Turkse regering in 2003 ondernam was het afleggen van een serie bezoeken aan landen in het Midden-Oosten door toenmalig minister-president Abdullah Gül.

Dit markeerde het begin van een ommekeer in de relatief koele relaties tussen Turkije en de Arabische landen van de afgelopen vijftig jaar. Hoewel Turkije met de AKP-regering zich nog steeds in belangrijke mate oriënteert op de Verenigde Staten en op Europa, spant het zich tegelijkertijd in voor een herwaardering en versterking van de betrekkingen met de Arabische wereld. In de Arabische publieke opinie en media wordt er nu vaak gesproken van een Turkije dat terug is gekeerd naar zijn ‘islamitische wortels’.

De architect achter dit beleid is Ahmet Davutoğlu, die per 1 mei 2009 aantrad als minister van buitenlandse zaken. Zijn doctrine van ‘Strategische Diepte’, die hij tijdens zijn carrière als academicus ontwikkelde onderscheidt twee bepalende kenmerken die de invloed van een land op het internationale toneel bepalen: historische diepte en geografische ligging van een land. Aangezien Turkije met beide goed begiftigd is, kon het een meer pro-actieve en strategisch buitenlands beleid gaan voeren met de landen in het Midden-Oosten. Een belangrijke rol was hierin weggelegd voor de ‘Anatolische tijgers’. In steden als Kayseri en Konya zochten ondernemers en zakenmensen naar nieuwe afzetmarkten die ze onder andere vonden in het Midden-Oosten (en Afrika). Het nieuwe beleid droeg dan ook een groot economisch stempel.

In 2006 werden er voor het eerst sinds het uiteenvallen van het Osmaanse Rijk Turkse soldaten in een Arabisch land gestationeerd. Turkse blauwhelmen arriveerden als onderdeel van een VN-vredeskorps in het zuiden van Libanon. Dit symboliseerde duidelijk de nieuwe relaties met Turkije, erfopvolger vanhet Osmaanse Rijk dat lange tijd heerste over grote delen van de Arabische wereld. Ook Arabische intellectuelen en islamisten tonen meer interesse  in hoe Turkije islam en democratie lijkt te kunnen verzoenen in een goed werkende markteconomie. Terwijl Turkije in de verschillende Arabische media traditioneel vaak werd gezien als een pion van het Westen die zijn eigen normen en waarden had verloochend, wordt er sinds het aantreden van de AKP-regering in diezelfde Arabische media opgemerkt hoe de ervaringen van Turkije ‘een les’ kunnen zijn voor de Arabische landen op weg naar de democratie.

Symbolisch voor de nieuwe, warme betrekkingen, was de status van waarnemend lid, die de Arabische Liga Turkije in oktober 2008 verleende. Naast de verbeterde relaties op gouvernementeel niveau, maakte ook de publieke opinie in de Arabische wereld sinds het aantreden van de AKP een positieve draai richting Turkije. De harde toon die Turkije sinds de ‘one minute crisis’ in januari 2009 in Davos aansloeg tegen Israël had hierin een aanzienlijke rol. De in Istanbul gebaseerde denktank TESEV bracht in kaart dat Turkije in 2011 het land was met de meeste ‘soft power’ in het Midden-Oosten. Zo zagen aanzienlijke percentages Turkije als vredesstichter, toekomstig economisch leider, en zelfs als modelland.

Met de start van de Arabische Lente viel de basis onder het Turkse Midden-Oostenbeleid, dat uitging van stabiliteit, weg. De verhoudingen  met verschillende landen in de regio kwamen onder druk te staan. Lees hierover meer onder Turkije en de Arabische Lente.

Verder lezen:

The Perception of Turkey in the Middle East 2011

The transformation of Turkish foreign policy: The rise of the trading state – Kemal Kirișci

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...