Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Iran

De demografie van Iran is, met 67 miljoen inwoners en een gemiddelde leeftijd van 27 jaar, vergelijkbaar met die van Turkije. Op economisch gebied leunt Iran voornamelijk op de olie-export. Dat geldt ook voor de handelsbetrekkingen met Turkije. Bovendien fungeert Iran al geruime tijd als doorvoerland van Turkmeens aardgas naar Turkije. De afgelopen jaren zijn de Turkse handelsbetrekkingen met Iran echter aanzienlijk geïntensiveerd dankzij een groot aantal staatsbezoeken en handelsmissies, die onder meer resulteerden in douaneovereenkomsten. De Turkse bouwsector is op de Iraanse markt zeer actief. Andersom zijn de Iraniërs de snelst groeiende investeerders in Turkije. Tegelijkertijd is er sprake van latente rivaliteit tussen de twee landen, die zichzelf beide zien als regionale grootmachten.

De betrekkingen tussen Turkije en Iran waren vanaf de oprichting van de Turkse Republiek goed. De Iraanse shah Reza Pahlavi (1926-1941) nam  de autoritaire modernisatie van Atatürk als voorbeeld voor zijn eigen land. Vriendschappelijke relaties tussen de twee landen werden gedreven door een gemeenschappelijk doel van natievorming, waarbij getracht werd de mogelijke onafhankelijkheidsaspiraties van minderheden in beide landen aan banden te leggen. Zo sloten Ankara en Teheran tussen 1926 en 1937 een reeks van overeenkomsten die onder meer non-agressie, grenslijnen en economische samenwerking consolideerden. De vriendschappelijke betrekkingen tussen Iran en Turkije zetten zich voort tijdens de Koude Oorlog. Onder Shah Mohammed Reza Pahlavi (1941-1979), die zijn vader Reza Pahlavi opvolgde, was Iran net als NAVO-lid Turkije een belangrijke bondgenoot van de Verenigde Staten.

Na de islamitische revolutie in 1979 werd Iran een islamitische theocratie en de banden met het Westen verslechterden. Dat leidde ook tot ideologische spanningen met het seculiere en prowesterse Turkije. Desondanks voerde Ankara in de jaren '80 een beleid van ‘actieve neutraliteit’ ten opzichte van Iran. Hierdoor en ondanks de westerse handelsembargo’s tegen Iran en de oorlog met Irak, voerde Turkije een relatief zelfstandige koers  en sloot het zelfs nieuwe handelsovereenkomsten met Iran. Het islamitische regime in Iran en de Republiek Turkije deelden de zorg over de dreiging van het streven naar onafhankelijkheid onder Koerden. Zo sloten beide landen in november 1984 een verdrag dat voorbereidingen voor terroristische activiteiten op elkaars grondgebied diende tegen te gaan. Ook zijn beide landen sinds 1985 onderdeel van de de Economische Samenwerkingsorganisatie (ECO), die bestaat uit tien andere (voornamelijk Centraal-Aziatische) landen en economische, technische en culturele samenwerking tussen de leden tot doel heeft.

Onder de AKP-regering is de economische samenwerking tussen Turkije en Iran sterk toegenomen. In 2000 had de handel tussen Iran en Turkije een omvang van ongeveer 1 miljard dollar. In 2010 bedroeg de bilaterale handel (grotendeels gasimporten door Turkije) meer dan 10 miljard dollar. Volgens de meeste schattingen heeft Iran na Rusland de grootste gasvoorraden in de wereld. Turkije kan als poort fungeren voor de doorvoer van dit gas naar Europa door middel van het geplande Nabucco-project. Op 14 juli 2007 tekenden Ankara en Teheran een memorandum van overeenstemming over gezamenlijke investeringen in de energiesector en de doorvoer van olie en gas.

Over de problematiek rondom Irans nucleaire ambities zijn Ankara en Teheran daarentegen niet eensgezind. In het geval dat Iran een nucleaire macht zou worden, zou de machtsbalans in de regio teveel naar het voordeel van Teheran kunnen overslaan. Turkije heeft de Europese inspanningen voor de Iraanse toepassing van het nucleaire non-proliferatieverdrag gesteund. Na een periode van relatieve afzijdigheid, uit Turkije sinds begin 2006 dezelfde bedenkingen als de EU ten aanzien van het Iraanse nucleaire programma. In dat licht sloten Turkije en Brazilië als bemiddelaars een akkoord met Iran over het Iraanse nucleaire programma. De Verenigde Staten verworpen het akkoord echter subiet, waardoor in plaats van toenadering een nieuwe ronde sancties volgde.

Turkije heeft de moeilijke taak om zijn verschillende belangen ten aanzien van Iran diplomatiek vorm te geven. Enerzijds delen de landen de positie van het ‘niet-Arabisch buitenbeentje’ in de regio en zijn ze vanwege hun economische  en minderhedenpolitiek wat door sommigen ‘natuurlijke partners’ wordt genoemd. Vanwege de eigen regionale ambities heeft Turkije er tegelijkertijd belang bij dat de strategische machtsbalans niet te veel in Irans voordeel komt te liggen. Turks overwicht op niet-diplomatieke wijze afdwingen zou echter zeer nadelig zijn voor Ankara. Zowel vanwege energiebelangen – Turkije heeft Iraans aardgas nodig – als het publieke sentiment in Turkije wil Ankara een situatie zoals in 2003 vermijden, waarin een militaire confrontatie tussen een Atlantische bondgenoot en een buurland in de Irak-oorlog oorzaak was van interne en regionale instabiliteit. Tenslotte speelt in hun onderlinge relatie altijd de tegenstelling tussen de Sunni stroming in de Islam (vertegenwoordigd door Turkije) en de sjiitische bloedgroep, geleid door Iran. Een niet te onderschatten rol, zoals ook uit de tegengestelde opvattingen over de burgeroorlog in Syrië blijkt.

Patriots en goud voor gas

Net zoals geldt voor andere landen in het Midden-Oosten, heeft de Arabische Lente ook een schaduw geworpen over de Turks-Iraanse betrekkingen. Men name de crisis in Syrië legt de tegengestelde belangen duidelijk bloot. Waar Iran z’n trouwe bondgenoot vol overgave steunt, koos Turkije juist duidelijk partij tegen het zittende regime. Mocht Iran Assad als bondgenoot verliezen, dan zal het ook in de regio steeds verder geïsoleerd raken en zal het moeilijker zijn de verschillende proxies in de regio te blijven steunen en de invloed in Libanon te behouden.

De komst van de NAVO-patriots in januari 2013 aan de Turkse zuidgrens stuitte op felle afwijzing. Teheran presenteert de patriots als een provocatie, die niet dienen voor Turkse bescherming tegen Syrische luchtaanvallen, maar ter bescherming van Israël tegen Iran en het bemoeilijken van Russische hulp aan Syrië. Beide regionale machten kwamen diametraal tegenover elkaar te staan. Dit uitte zich in harde bewoordingen op diplomatiek niveau. Tegelijkertijd kunnen beide landen elkaar niet te zeer voor het hoofd stoten vanwege de grote economische wederzijdse afhankelijkheid. Iran blijft een belangrijke partner voor Turkije’s energieveiligheid en voor Iran is Turkije vanwege de internationale sancties de grootste afnemer van Iraans aardgas.

Iran kampt met de gevolgen van de sancties uit maart 2012 waarbij het van het internationale SWIFT betalingssysteem werd afgesloten. Kort daarna groeide de goudexport van Turkije naar Iran plotseling exponentieel. Door gas met goud te betalen stelt Turkije Iran in staat de internationale sancties te omzeilen, omdat goud buiten het bankwezen om verhandeld kan worden. De goudexport houdt het Turkse tekort op de handelsbalans, die ook de Turks-Iraanse betrekkingen kenmerkt, kunstmatig laag. De Verenigde Staten is als grote voortrekker achter de sancties niet blij met deze creatieve oplossing. Het implementeerde onlangs maatregelen die de controle op de verkoop van edelmetalen aan Iran aan banden moet leggen en de gas-voor-goud handel tot het verleden moet laten behoren.

In juni 2014 bezocht de Iraanse president Hassan Rouhani Ankara, het eerst presidentiële bezoek in 18 jaar tijd, om handelsovereenkomsten uit te breiden. Hoewel er sinds het uitbreken van de burgeroorlog in Syrië meer overeenkomsten zijn getekend dan ooit, brengt  dit de landen niet dichter bij elkaar op diplomatiek gebied. De landen concurreren ook over regionale invloed en staan lijnrecht tegenover elkaar wat betreft het vinden van een oplossing voor Syrië. Het wordt voor Turkije steeds moeilijker om de handelsbetrekkingen met Iran uit te breiden zonder de door de VS opgelegde sancties te schenden. Onderhandelingen over de nucleaire voorzieningen en opgelegde sancties tussen Iran en de permanente landen van de VN plus Duitsland duren voort, zonder een duidelijk einde in zicht.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...