Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Geschiedenis Turkije en het Midden-Oosten

In de zestiende  eeuw veroverden de Osmanen het grootste deel van het Midden-Oosten. Door de controle van de heilige plaatsen Mekka en Medina verwierven de Osmanen in politiek en religieus opzicht legitimiteit in de islamitische wereld. Desondanks waren vooral de Arabische gebieden moeilijk te besturen. Lokale clans, stamhoofden en andere machthebbers kwamen regelmatig in opstand. In zijn nadagen vlak voor de Eerste Wereldoorlog (1914-18) was het Osmaanse Rijk, dat zich op zijn hoogtepunt uitstrekte tot Hongarije en Marokko,  gereduceerd tot  Anatolië en de Arabische gebieden tussen het huidige Irak en de Hijaz (de kusten van het Arabisch schiereiland). Vanaf 1908, toen de ‘Jong Turken’ het Osmaanse Rijk bestuurden, werd een Turkificatie-campagne gevoerd die gepaard ging met onderdrukking van de Arabische taal en cultuur.

Na de Eerste Wereldoorlog werd het Osmaanse Rijk, dat zich tijdens de oorlog had gelieerd aan Duitsland en Oostenrijk-Hongarije, grotendeels verdeeld onder de geallieerden (verdrag van Sèvres, 1920). De Arabieren hadden zich tijdens de oorlog aan de kant van de Britten geschaard. In het uiteindelijke na de Turkse onafhankelijkheidsstrijd heronderhandelde verdrag van Lausanne uit 1923, werd de grenzen van het huidige Turkije internationaal erkend. Het verdrag stipuleerde dat Turkije afzag van alle Osmaanse claims op Egypte, de Sudan, Libië, Irak en Syrië en dat de grenzen met het Franse Syrië en Britse Irak werden vastgelegd.

Onder leiding van Mustafa Kemal (vanaf 1934: Atatürk), de stichter en eerste president van het moderne Turkije, oriënteerde de Turkse republiek zich nadrukkelijk op het Westen. Deze nieuwe westerse koers werd gestuurd door allerlei beleidsmaatregelen die de Turkse samenleving moesten moderniseren en in het domein van de ‘beschaafde landen’ moest brengen. Deze radicale ommezwaai richting het Westen zorgde ervoor dat de publieke opinie in de landen van het Midden-Oosten lange tijd op zijn best ambivalent was ten aanzien van Turkije.

De relatie tussen de Republiek Turkije en het Midden-Oosten loopt vanaf de Tweede Wereldoorlog parallel met de ontwikkelingen in internationale verhoudingen. Als NAVO-lid en westers georiënteerd land onderhield Turkije vooral goede betrekkingen met de Arabische landen die goede banden met de Verenigde Staten en Europa hadden. Tijdens de Koude Oorlog waren deze landen - zoals Saoedi-Arabië, Jordanië, Iran onder de Sjah en het Egypte van na de Yom Kippur oorlog in 1973 - in meer of mindere mate gelieerd aan ‘het Westen’.

Syrië, Irak, Algerije, Libië en Egypte onder president Nasser volgden een meer onafhankelijke of prosovjet koers. In dit kader werd in 1955 de Central Treaty Organization (CENTO) opgericht  door Turkije en Irak, waar Pakistan, Iran en het Verenigd Koninkrijk zich in hetzelfde jaar bij aansloten. Ook wel bekend als het ‘Bagdad-pact’, moest dit verdrag een corridor van sterke staten vormen tegen het ‘communistische gevaar’ in het Midden-Oosten.  Irak trok zich in 1958 terug na de republikeinse coup waarbij de monarchie omver werd geworpen. Het toen al geruime tijd sluimerende pact werd opgeheven toen Iran zich na de islamitische revolutie van 1979 ook terugtrok.

Daarnaast is er een aantal diplomatieke kwesties van invloed op vooral de Turks-Arabische bilaterale betrekkingen. Zo heeft Syrië de Turkse annexatie van de republiek Hatay in 1939 nooit erkend. En meer recent werd het verzoek van Turkije om als waarnemer toegelaten te worden tot de Arabische Liga tot 2008 geweigerd op grond van de problematiek rondom de Turkse irrigatieprojecten langs de Eufraat en de Tigris.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...