Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

ANALYSE: Escalatie spanningen Zuidoost-Turkije

23 mei 2011, Turkije Instituut

‘Er zijn problemen van mijn Koerdische broeders, maar er is niet langer een Koerdische kwestie. Dat accepteer ik niet.’ Premier Recep Tayyip Erdoğan (AKP) haalde recent in een toespraak voor zijn verkiezingscampagne in het overwegend Koerdische Muş hard uit naar de (pro-) Koerdische BDP (zie partijprofiel), die volgens hem enkel separatisme predikt. De observatie van Erdoğan, die vele Koerden ongetwijfeld hard tegen de borst stuitt, zegt evenwel meer over de electorale strategie van de AKP dan over één van de grootste maatschappelijke uitdagingen van het hedendaagse Turkije. Immers, naast de vergaande polarisatie tussen het seculiere en meer confessionele deel van het electoraat (zie artikel)  vormt de Koerdische kwestie onveranderd het belangrijkste hoofdpijndossier in de Turkse politiek. Sterker nog, in de aanloop naar de verkiezingen escaleren de spanningen in Zuidoost-Turkije wederom met alle bloedige gevolgen van dien.

De beslissing van de Hoge Kiesraad op 18 april om een zevental BDP-kandidaten onverkiesbaar te verklaren was al een  voorbode van verhoogde spanningen in het Zuidoosten van Turkije. Hoewel de raad drie dagen later haar oordeel terugdraaide voor zes van de zeven  kandidaten, ontketende het verbod een storm van protest in onder meer Diyarbakır, waarbij één demonstrant om het leven kwam. Sindsdien zijn er honderden Koerden opgepakt in verband met een rechtszaak tegen een PKK-geafilieerde organisatie. Bij een aanslag op 4 mei op een politiekonvooi in het Zwarte Zee-gebied, belast met de bewaking van premier Erdoğan, doodde de PKK een politieman. Bij twee andere PKK-aanslagen in het Zuidoosten kwamen nog eens twee politiemannen om het leven. Half mei, bij een operatie van het Turkse leger - vlak over de Turkse grens met Noord-Irak - vonden minstens 12 PKK-militanten de dood. In wraakacties daarop sneuvelde een vijftal Turkse militairen.

Sommige columnisten in Turkije verwijzen al bezorgd naar de gewelddadige jaren 90 toen het Zuidoosten van Turkije geteisterd werd door de strijd tussen de PKK en de Turkse veiligheidsdiensten. Sinds het begin van de PKK-acties in 1984 heeft het conflict al meer dan 40.000 slachtoffers geëist. In de eerste helft van de jaren 90 bereikte het conflict een dieptepunt met de systematische ontruiming van duizenden dorpen, waarbij miljoenen Koerden naar de grote steden in de regio en het Westen van Turkije vluchtten. De staat voerde een schrikbewind van martelingen, ontvoeringen en moorden door schimmige milities, dat tot op de dag van vandaag zijn uitwerking heeft. Het spreken van Koerdisch was strafbaar en elke vorm van uiting van de Koerdische identiteit werd actief belemmerd.

In de periode na de arrestatie van PKK-hoofd Abdullah Öcalan in 1999 maakte het Zuidoosten een proces van (betrekkelijke) normalisatie door, vooral dankzij een langdurig staakt-het-vuren van de PKK. De hervormingen die de AKP in haar eerste regeerperiode doorvoerde pakten gunstig uit voor de Koerden. De zogenaamde Koerdische opening in de tweede AKP-regeertermijn was ongekend in Turkije. Hoewel deze handreiking aan de Koerdische bevolking snel op een lager pitje kwam te staan, maakte het gebaar de Koerdische kwestie voor het eerst openlijk bespreekbaar in Turkije.

Drie kanttekeningen verdienen evenwel de aandacht. Ten eerste, voelt het merendeel van de Koerdische bevolking van Turkije zich nog steeds miskent en beperkt in de uiting van de Koerdische identiteit. Het trauma van de jaren 90 duurt voort, temeer omdat verantwoording uitblijft. Ten tweede, hoewel de (naar schatting) 15 miljoen Koerden van Turkije zeker niet unaniem achter de PKK staan, blijft de organisatie (en haar politieke spreekbuis de BDP) het boegbeeld van de Koerdische aspiraties en geniet het brede steun. Ten derde blijft de PKK met een militaire tak van enige duizenden guerilla’s in kampen in Noord-Irak een speler waar dreiging van uit gaat.

Hoewel de PKK tot na de Turkse verkiezingen een unilateraal staakt-het-vuren had afgekondigd duiden de recente ontwikkelingen eerder op een strategische escalatie, die de BDP en AKP beide goed uitkomt. De BDP eist de slachtofferrol op en probeert zodoende haar winst te maximaliseren onder het Koerdische electoraat. Anderzijds rijmt Erdoğans retoriek van ontkenning inzake de Koerdische kwestie met het streven van de AKP de Turks-nationalistische stem van de MHP los te weken. De inzet is de MHP onder de kiesdrempel van 10% te houden, wat de AKP een grote meerderheid in het parlement zou opleveren.

Terwijl het electorale spel het korte termijn gewin op de voorgrond plaatst, brengt de toename van geweld in het Zuidoosten verdere polarisatie met zich mee. Na de verkiezingen blijft de Koerdische kwestie onveranderd bovenaan de agenda staan. In een dergelijk klimaat blijft de oplossing echter ver te zoeken. Intussen dreigt een escalatie van geweld een politieke uitweg verder in de weg te staan en een pijnlijk verleden weer op te rakelen.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...