Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Algemene beschouwing: verkiezingen 2011, de inzet

In de aanloop naar de algemene Turkse verkiezingen is de grote vraag voor analisten niet of maar hoe  de AKP de verkiezingen op 12 juni gaat winnen. Want los van een grote, onverwachte crisis of  eventuele blunders door de partijtop lijkt de AKP vrijwel zeker van een overwinning. Nu is de vraag tweeledig: ten eerste, welk aandeel van de bevolking zal de CHP voor zich weten te winnen? En nog belangrijker, komt de nationalistische MHP überhaupt in het parlement? Deze twee factoren zullen beslissen of de AKP wederom met een meerderheid van zetels op zichzelf een regering kan vormen (waarschijnlijk); en of de partij liefst tweederde van de zetels wint (onwaarschijnlijk), voldoende om de grondwet zonder raadpleging van de oppositie te herzien.

De oppositie
De voornaamste oppositiepartij CHP wist onder Deniz Baykal jarenlang geen vuist te maken tegen de AKP, maar onder leiding van de nieuwe voorman Kemal Kılıçdaroğlu probeert zij zich te ontworstelen aan haar imago als hoeder van de traditionele, starre machtsstructuur van het seculiere establishment. Met een geheel vernieuwde kieslijst en een sociaaldemocratische koers hoopt de CHP nieuwe kiezers te werven. Het is afwachten hoe de onkreukbare, maar weinig aansprekende Kılıçdaroğlu zal scoren in de verkiezingen.

Voor de nationalistische MHP is het doemscenario dat de partij sneuvelt op de structurele barrière in het Turkse kiesstelsel, de kiesdrempel van 10% die de partij ook in 2002 niet wist te halen. Hoewel de kieslijst nauwelijks veranderd is, kampt de partij onderwijl met een interne crisis na het uitlekken van een reeks seksvideo’s van MHP-parlementariërs. De partij passeert in de peilingen weliswaar vooralsnog de 10% maar het kan het zich weinig misstappen veroorloven. Temeer nu de AKP een groot gedeelte van de etnisch Koerdische kandidaten van haar lijst heeft geschrapt in een poging de nationalistische kiezer los te weken van de MHP.

Constitutioneel referendum: peiling verkiezingen
De AKP kan met voldoening terugkijken op het referendum van 12 september jl. toen haar pakket van grondwetswijzigingen met 58% van de stemmen aangenomen werd. Een nadere blik op de stem toont evenwel ook de scheidslijnen in het Turkse electoraat. De seculiere CHP-achterban, die tegen de wijzigingen stemde, bevindt zich in de sikkel die vanuit het noordoosten de Egeïsche en Mediterrane kustlijn volgt. De AKP geniet echter grote steun in het Anatolische hartland, toenemend naarmate men verder naar oostelijk Turkije kijkt. Het beeld is tekenend voor de kloof tussen Oost en West-Turkije en weerspiegelt tevens een belangrijk verschil in welvaart en mentaliteit: het Oosten en de binnenlanden zijn doorgaans armer en conservatiever.

Opvallend in de uitslag van het referendum was de lage participatie in het overwegend Koerdische Zuidoosten. Het toont de invloed van de BDP, politieke spreekbuis van de separatistische Koerdische beweging PKK: deze had opgeroepen tot een algeheel boycot van het referendum, omdat er in de grondwetswijzigingen geen aandacht was voor Koerdische aspiraties. De PKK geniet brede steun onder bepaalde lagen van de etnisch Koerdische bevolking (naar schatting 13-15 miljoen, zo’n 20% van de bevolking van Turkije). Ook heeft het een andere troefkaart in handen: zo eiste het een recente aanslag op op een politiekonvooi (belast met de bescherming van premier Erdoğan) in het Zwarte Zee-gebied. Verschanst in de onherbergzame bergen over de grens in Noord-Irak met een paar duizend guerrilla’s blijft de PKK een belangrijke rol spelen in de Koerdische kwestie.

Nieuwe grondwet: perspectieven
Als de AKP na de verkiezingen aan de slag gaat met het opstellen van een nieuwe grondwet is het echter nog maar de vraag of de AKP tegemoet komt aan de wensen van Koerden en andere minderheden om hun rechten vast te leggen in de constitutie. Zo kent het overwegend soennitisch Turkije ook christelijke splintergroepen en een belangrijke alevitische minderheid (zo’n 15% van de bevolking) die een heterodoxe, vrijzinnige vorm van de islam aanhangt. Het maatschappelijk debat over een nieuwe constitutie ter vervanging van de uit 1982 stammende coup-grondwet is al aangezwengeld. In dit kader heeft premier Erdoğan al aangegeven het parlementaire bestel te willen vervangen door een presidentieel systeem.

Formeel zijn 367 van de 550 parlementaire zetels (2/3) nodig voor het herzien van de grondwet. De verkiezingen zullen uitwijzen in hoeverre de AKP autonoom kan handelen. Het is echter ook aan de partij van premier Erdoğan om andere groeperingen te betrekken in de herijking van het Turkse sociale contract. De inzet is in de eerste plaats de cohesie van de Turkse samenleving. Hervormingen zullen echter ook hun weerslag hebben op het EU-toetredingsproces. Dit is geen verkiezingsissue in Turkije, waar de draagkracht voor het proces (net als binnen de EU) een dieptepunt heeft bereikt. Een proactieve houding van een nieuwe AKP-regering inzake het Cyprus-dossier of de visumonderhandelingen zouden het proces zomaar uit het slop kunnen trekken.  Zo vlak vóór deze cruciale verkiezingen is dat overigens niet te verwachten.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...