Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Voorgeschiedenis 2002-2011

Eerste termijn AKP (2002-2007)
De huidige regeringspartij AKP vormt sinds 2002 een eenpartijregering. De AKP werd opgericht in augustus 2001 en groeide in vijftien maanden uit tot de grootste partij bij de landelijke verkiezingen. De opkomst van de AKP kan worden gezien als een gevolg van de economische crisis in 2001 en de grote onvrede onder de bevolking over het bestaande politieke bestel en de corruptie. Daarnaast is de macht van de AKP ook te wijden aan de kiesdrempel van 10%: in 2002 kwamen enkel de AKP en CHP in het parlement; en met 34% van de stemmen kreeg de AKP toch een meerderheid van de zetels zodat de partij zelf een regering kon vormen.

Het AKP-beleid kenmerkte zich in de eerste jaren na de verkiezingsoverwinning van 2002 door een pragmatische koers om polarisatie ten opzichte van seculiere tegenstanders te voorkomen. Door een grote meerderheid in het parlement kon de partij in relatief snel tempo economische en politieke hervormingen doorvoeren die uiteindelijk resulteerden in de start van toetredingsonderhandelingen met de EU in oktober 2005, een belangrijke prestatie. De politieke daadkracht van de AKP en het liberale economische model dat de partij voorstond deed het vertrouwen onder de bevolking toenemen en de partij kon ook rekenen op steun van de EU.

De ontwikkelingen werden vanaf het begin door de traditionele seculiere elite met argusogen gevolgd. Sinds haar oprichting in 2001 wordt betwist waar de AKP voor staat. De AKP komt voort uit eerdere islamitische partijen, maar ontkent een confessionele partij te zijn en profileert zich nadrukkelijk als sociaalconservatief. Onder de seculiere elite bestaat echter een diep wantrouwen met betrekking tot de ware identiteit van de partij. De gelijktijdige toepassing van nationalistische beginselen, moslimwaarden en concepten als marktliberalisme en EU-lidmaatschap voeden daarbij sterk de ambiguïteit. De prioriteit die de AKP legde bij het inperken van de macht van traditionele (lees: seculiere) machtscentra, aangevoerd door het leger, was van doorslaggevende betekenis voor de achterdocht.

Tweede termijn AKP
Het wantrouwen resulteerde bij de presidentsverkiezingen in 2007 in een boycot van de enige oppositiepartij CHP, waardoor de benoeming van AKP-lid Abdullah Gül geen doorgang kon vinden. Het Turkse politiek landschap polariseerde scherp met massademonstraties in de grote Westerse steden waar miljoenen tegen een potentieel presidentschap van Gül protesteerden, verontrust dat de AKP geen tegenwicht meer zou hebben op bestuurlijk niveau. Vervroegde algemene verkiezingen waren het gevolg, met een grote overwinning voor de AKP (46,6% van de stemmen). Gül werd uiteindelijk toch president. In 2008 liepen de spanningen opnieuw hoog op toen de AKP aankondigde het hoofddoekjesverbod op universiteiten te willen schrappen. Het Constitutioneel Hof besliste met een geringe meerderheid om de AKP te niet te verbieden wegens anti-seculiere activiteiten.

Ergenekon offensief
Intussen deed zich een ontwikkeling voor die de AKP de middelen gaf voor een tegenoffensief. In juni 2007 ging het inmiddels beruchte Ergenekon onderzoek, naar een netwerk van vermeende coupplegers van start. In een memorandum in 2007 had het leger de AKP al gedreigd met ingrijpen, terwijl concrete coupplannen ook in de media uitlekten. Het onderzoek raakte in een stroomversnelling met grootschalige arrestaties van gepensioneerde legerofficieren in 2008, tot dan toe ongekend in Turkije. Inmiddels zijn zelfs zittende generaals opgepakt, en heeft het onderzoek ongekende proporties en vertakkingen gekregen. Ook journalisten zijn opgepakt in het kader van het onderzoek dat nog steeds voortduurt. Formele aanklachten tegen de meeste verdachten ontbreken.

Parallel aan deze ontwikkelingen ging de AKP verder met het losweken van het Turkse bestel uit de houdgreep van de post-coup Grondwet van 1982. Zo werden in september 2010 een reeks grondwetsamendementen per volksreferendum met 57,9% goedgekeurd. Hoewel het voornamelijk een reeks democratische hervormingen betrof, zoals het opheffen van de onschendbaarheid van coupplegers (van de 1980 coup) en het verbieden van politieke partijen moeilijker maken, was ook duidelijk dat het pakket amendementen onderdeel was van de machtstrijd tegen het seculiere establishment. Zo werd ook de invloed van het parlement, in handen van de AKP, op de benoeming van nieuwe leden van het Constitutioneel Hof vergroot.

2011: It’s the economy
Hoewel de machtsstrijd en de polarisatie van Turkije een feit is, lijkt de Turkse kiezer de AKP voornamelijk te beoordelen op economische prestaties. Sinds de diepe crisis van 2001 zag Turkije onder de AKP enorme groei, van meer dan 6% tot 2008. Na de mondiale crisis in 2009, herstelde Turkije zich ook rap, wederom met goede cijfers. De economische voorspoed staat in sterk contrast tot het decennium dat voorafging aan het AKP-tijdperk.  Het ligt dan ook voor de hand dat Recep Tayyip Erdoğan op 12 juni een royale premier-bonus gaat verzilveren.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...