Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

De Oosterse kwestie, hervormingen en het Verdrag van Berlijn

De opkomst van nationalisme in de negentiende eeuw vormde een bedreiging voor de eenheid en het voortbestaan van het multi-etnische Osmaanse Rijk. Het Rijk strekte zich uit van de Balkan tot het huidige Irak en omvatte verschillende nationaliteiten en religies. Christenen en joden genoten een zeker mate van autonomie binnen de eigen millet, een soort bestuurlijke eenheid binnen het Rijk. In ruil voor speciale belastingen werden zij getolereerd als tweederangsburgers, een systeem dat lange tijd goed functioneerde.

In de loop van de negentiende eeuw echter verzwakte het Osmaanse gezag, met name in de perifere Europese gebieden van het imperium. Het Rijk verwerd tot de ‘sick man of Europe’ en moest zich de steeds warmere belangstelling van de Europese grootmachten (Groot-Brittannië, Frankrijk en  Oostenrijk-Hongarije) en Rusland laten welgevallen. Deze grootmachten vreesden voor een uitbreiding van elkanders invloedssfeer wat in strategisch opzicht tot een belangenconflict zou leiden. De zogeheten Oosterse kwestie – de vraag wat er met het zieltogende Osmaanse Rijk moest gebeuren zonder het machtsevenwicht op het Europese continent te verstoren, bepaalde in belangrijke mate de internationale politiek en diplomatie van de negentiende eeuw en maakte het Rijk steeds meer tot speelbal van Europa.

Hervormingen
De Osmaanse staat werd gedwongen te moderniseren om aansluiting bij het Europese internationale systeem te vinden en het voortbestaan van het Rijk te verzekeren. Het leger, de bureaucratie en het onderwijs werden tijdens de zogeheten Tanzimat (1839-1876) hervormd. Ook werden Osmaanse onderdanen voor de wet gelijk gesteld, ongeacht religie of etniciteit (hoewel de belasting voor niet-moslims werd gehandhaafd), en werd het gerechtelijk systeem grotendeels geseculariseerd. De regering hoopte hierdoor de groei van nationalisme en separatisme onder christelijke minderheden te stoppen en buitenlandse interventie uit naam van de christenen te voorkomen. Van oudsher bepaalden in het Osmaanse rijk de islam en het islamitisch recht echter de sociale en politieke verhoudingen tussen de verschillende religieuze gemeenschappen, een traditie die ondanks de officiële hervormingen niet gemakkelijk te doorbreken was.

Oorlog
In 1877 raakte het Osmaanse Rijk in oorlog met Rusland. Op het spel stond de controle over de Balkan en de Zuid-Europese gebieden van het Rijk. Het liep slecht af: met het vredesverdrag van Berlijn (1878) verloor het Osmaanse Rijk een derde van zijn territorium en een vijfde van zijn inwoners. De nederlaag was voor de autocratische sultan Abdülhamit II (r. 1876-1909) aanleiding om de politieke hervormingen waaronder  de grondwet van 1876 op te schorten.

De sultan propageerde islamisme en een terugkeer naar traditionele waarden als tegenwicht voor het oprukkende nationalisme en liberalisme. Zijn houding reflecteerde ook de positie van het Rijk na de crisis van 1878: het was islamitischer geworden door het verlies van grotendeels christelijke gebieden en er was een stroom van berooide moslimvluchtelingen op gang gekomen, die grotendeels in Anatolië werd gevestigd. Hierdoor werd de demografische en daardoor sociaal-economische druk opgevoerd, een ontwikkeling die bijdroeg aan de toename van spanningen tussen moslims en christenen.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...