Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Turkse cinema: tussen identiteit en taboe

Turkse arthouse films dringen nauwelijks door tot het Europese festivalcircuit, laat staan de Nederlandse bioscopen. Grote uitzondering zijn de films van Nuri Bilge Ceylan, die in mei 2009 de prijs voor Beste Regisseur won in Cannes voor Üç Maymun/Three Monkeys. Terecht – maar terwijl zijn werk (Uzak/Distant, Iklimler/Climates) weliswaar het beste is dat de Turkse cinema momenteel te bieden heeft, staan jongere Turkse filmmakers te trappelen in de coulissen. De Nieuwe Turkse Cinema is in opmars.

‘Geweldige film! Vond je niet?’ Turkse filmcritici, in groten getale aanwezig op het Festival on Wheels in Kars in november 2008, waren onverdeeld enthousiast over het Turkse Sonbahar/Autumn dat hier zijn première beleefde. Buitenlandse gasten waren kritischer: het psychologische drama komt niet uit de verf, de beeldtaal is nogal amateuristisch. Een debuutfilm kan veel beter.

Een kwestie van identiteit
Nu is het niet ongewoon dat de meningen nationaal en internationaal zo verschillen. ‘Moet je Duitsers eens horen over Fassbinder’, merkt een Nederlandse gast op. Toch is het verschil in inzicht opmerkelijk. De crux lijkt de kwestie van identiteit te zijn, het centrale thema van de Turkse arthouse film. Dat wordt verbeeld door tegenstellingen, vaak die tussen stad en platteland, tussen generaties en in het verlengde daarvan tussen moderniteit en traditie. Het zijn de aloude scheidslijnen van de Turkse samenleving, die verscherpt worden door de economische opleving, urbanisering en de opkomst van de religieus-conservatieve AKP. Deze Turkse schizofrenie ligt steeds dichter onder de oppervlakte en als gevolg daarvan is de Turkse identiteit een zwaar beladen begrip. En een onuitputtelijke bron van creativiteit voor filmmakers.

Het is een soms onnavolgbaar proces voor niet-ingewijden, die hele andere elementen waarderen in Turkse films. Roadmovie Gitmek/My Marlon and Brandon (2008) bijvoorbeeld, een boeiend experiment in het schemergebied tussen fictie en non-fictie, scoort goed onder buitenlandse critici. Turkse filmkenners herkennen zich er echter totaal niet in. ‘Het is een plaatjesboek, het gaat niet over Turkije. ‘Voor Turken is dit [Turkse vrouw reist dwars door Turkije en begeeft zich steeds dieper in vervreemdende wereld op zoek naar Koerdische geliefde] volstrekt ongeloofwaardig’, zegt de producent van Autumn. Zijn film zou over de psychische gevolgen van gevangenschap gaan: de hoofdpersoon, een linkse activist, werd begin jaren ’90 opgepakt en komt na tien jaar vrij.

Politiek en de staat, het is een onderwerp dat lang taboe was voor de Turkse film. Terwijl de uitwerking ervan in niet-Turkse ogen clichématig is, werkt Autumn voor Turken emancipatoir: weer een taboe beslecht. Even betekenisvol was de vertoning van Firtina/The Storm (2008) op het filmfestival van Istanbul in april 2008. Cinematografisch een slechte film, maar: er werd Koerdisch gesproken op het witte doek. Dat was niet zo lang geleden ondenkbaar.

Ondergang en opkomst van de Turkse cinema
Wat Hollywood is voor de Amerikaanse filmindustrie, was Yesilçam ooit voor Turkije. Dat zou je niet zeggen als je vanaf Istiklal Caddesi (de kosmopolitische hoofdstraat van Istanbul) Yesilçam Sokağı inslaat, een viezig straatje als alle andere met dito mosselverkopers. Maar halverwege links zit Emek, een prachtige bioscoop in theaterstijl. Vergane glorie, en sluiting dreigde dan ook lange tijd, een lot dat veel bioscopen treft . Momenteel (zomer 2009) wordt het theater echter opgeknapt. Wel zo respectvol voor een bioscoop die ook door Turkse filmmakers wordt beschouwd als de bakermat van de Turkse film: een première in Emek is het summum.

In de jaren’60 en ‘70, de hoogtijdagen van Yesilçam, kwamen er jaarlijks zo’n 200 tot 300 Turkse films uit in 2.500 bioscopen. De opkomst van de televisie vanaf de jaren ’80 maakte een einde aan de populariteit van de Yesilçam melodrama’s – tegenwoordig kunnen Turken kiezen uit ruim 300 zenders met minstens net zoveel melodramatische series. Na de militaire coup in 1980 zakte de populariteit van Turkse film nog verder in. Afgezien van financiële problemen waren Turkse filmmakers niet in staat om de roerige politiek-maatschappelijke ontwikkelingen in Turkije te vertalen naar cinema. Daarin speelde (zelf-)censuur uiteraard een belangrijke rol.

Vanaf halverwege de jaren ’90 is er sprake van een opleving van de Turkse film. Yeni Türk Sinemasi is de verzamelnaam voor de onafhankelijke filmscene. Het is een woordspeling van de Jong Turken, de beweging die een eeuw geleden de sultan afzette en streefde naar de politiek-bestuurlijke en maatschappelijke modernisering van het toenmalige Osmaanse Rijk. Jonge Turkse filmmakers willen, net als de Jong Turken, de bezem door de stoffige Turkse filmwereld halen.

Tot de Jonge Turkse Cinema behoren de arthouse films van regisseurs als Bilge Ceylan, Zeki Demirkubuz (Kader/Destiny en Masumiyet/Innocence), Yeşim Ustaoğlu (Günese Yolculuk/Journey to the Sun), Kutluğ Ataman (İki genç kız/Two Girls), Ümit Ünal (Dokuz/9) en Zeki Kaplanoğlu (Yumurta/Egg en Süt/Milk). Zij interpreteren traditionele Turkse thema’s op eigen wijze en doorbreken en passant taboes als de Koerdische kwestie, Cyprus, man-vrouw verhoudingen en homoseksualiteit.

Het aanbod van (Europese) kwaliteitsfilms in de illegale verkoop van dvd’s in Turkije is verassend breed: het zegt iets over de groeiende interesse in cinema. Tegenwoordig zijn Turkse producties (zo’n 50 in 2008) goed voor de helft van het aanbod in Turkse bioscopen. Dat zijn wel voornamelijk commerciële kaskrakers als het zeer nationalistisch-militaristische Kurtlar Vadisi: Irak/Valley of the Wolves (2006), übermisdaadsoap Kabadayi (2007) en romcom Issiz Adam (2008).

Toch is er ook een middenweg: films als Mutluluk/Bliss (2006) over eerwraak en Babam ve Oglum/My Father and Son (2005) over de coup van 1980 zijn gelikte producties die een groot publiek trokken. Beynelmilel/The International (2006) gaat nog een stapje verder. Vlak na de coup van 1980 worden traditionele muzikanten in een Turks dorp geconfronteerd met het militaire bewind. Ze willen en kunnen zich niet voegen in het strenge en ‘moderne’ keurslijf van een militair orkest. Vermakelijk is een begrafenisstoet, als de heren muzikanten, frisgeschoren (een snor is niet modern), de grootste moeite hebben in de pas te lopen en hier en daar een ‘oriëntaalse’ noot klinkt. Ze hebben weinig op met de autoritaire officieren, maar evenmin met de socialistische jeugd. Het zegt veel over het politieke klimaat in Turkije dat een film als Beynelmilel gemaakt werd en succesvol was. De film neemt immers onverbloemd het onaantastbaar geachte Turkse leger op de hak, zij het mild.

Inmiddels echter breekt de Turkse onafhankelijke film onmiskenbaar door, ook buiten Turkije. In januari 2009 wijdde het International Filmfestival Rotterdam een sectie speciaal aan Young Turkish Cinema. Het sympathieke Uzak Ihtimal/Wrong Rosary (2009) over een imam en een non in Istanbul, won een prestigieuze Tiger Award. Tijdens het filmfestival in Istanbul drie maanden later was opnieuw veel nieuws van debuterende jonge regisseurs te zien. Grote winnaar was docufictie Köprüdekiler/Men on the Bridge (2009) over jonge mensen die worstelen met het leven in Istanbul. De winst van regisseuse Aslı Özgu markeert de opkomst van alweer een nieuwe generatie binnen de nieuwe generatie Turkse filmmakers.

Dit artikel verscheen in een eerdere versie in Donau. Tijdschrift over Zuidoost-Europa 3 (2008)

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...