Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Orhan Pamuk - Istanbul. Herinneringen en de Stad

“De schoonheid van het landschap ligt besloten in zijn weemoed”. Aldus begint Orhan Pamuk zijn autobiografische stadsvertelling en deze woorden raken direct de kern van het verhaal dat zal volgen. Aan de hand van uiteenlopende jeugdherinneringen neemt Pamuk ons mee door het Istanbul van zijn jeugd; het Istanbul dat destijds de plaats had ingenomen van de oude Osmaanse hoofdstad, maar tegelijkertijd in het licht van vandaag ook alweer verdwenen en vergeten is. Zijn rondleiding voert ons door oude wijken waar door de jaren heen hele bevolkingsgroepen zijn verdwenen, langs de oevers van de Bosporus die vroeger volstonden met prachtige houten villa’s van de Osmaanse pasjas, over heuvels waar torenflats de plaats hebben ingenomen van boomgaarden, door de afgebladderde achterafstraatjes van de volkswijken.

Weemoed is de gemoedstoestand die Pamuk ervaart bij zijn Istanbul en die hij, soms wat al te nadrukkelijk, probeert over te brengen aan zijn lezer. Weemoed over de verloren grandeur en rijkdom van het trotse Osmaanse Rijk, de droefenis van een oeroude en vermoeide stad die betere tijden heeft gekend. Dit centrale thema, deze adembenemende weemoed, wordt ons gepresenteerd aan de hand van verschillende herinneringen uit zijn jeugd. Zo zijn er de episoden uit zijn familieleven, toen de gehele familie Pamuk nog met elkaar in een appartementencomplex woonde. Of de beschrijvingen van Europese bezoekers uit voorbije eeuwen, die de stad op een Westerse manier beschouwden en Pamuk – en daarmee zijn lezers – helpen zijn gevoel ten aanzien van Istanbul verder te ontleden.

Istanbul is niet een boek dat je makkelijk uitleest, sterker nog; het is een boek waar je soms amper doorheen komt. Het proza waar Pamuk zich van bedient is stroperig en de thema’s die hij aanboort zeer zwaarmoedig. Niet zelden wordt de nietsvermoedende lezer geconfronteerd met eindeloze uitwijdingen en paginavullende zinnen. De lezer wordt er bij vlagen bijna zelf weemoedig van. Dit dient echter ook een doel. De verlammende nostalgie die Pamuk zo associeert met zijn geboortestad, manifesteert zich door dit taalgebruik in volle glorie. Begrippen als stilstand, traagheid en vergankelijkheid worden door de lezer aan den lijve ondervonden op het moment dat pagina’s geen einde lijken te kennen en het boek maar niet uit raakt. Je voelt bij het lezen het stof bijna neerdalen en de pagina’s tussen je vingers vergaan, en dit doet eigenlijk wel goed recht aan het centrale thema van het boek. De korrelige zwart-wit foto’s die hier en daar de pagina´s sieren zijn weliswaar een welkome variatie, maar dragen net als de rest van het boek een stoffige sfeer uit van ouderdom, vergankelijkheid en weemoed.

Wie tegenwoordig in het moderne en zelfverzekerde Istanbul komt zal op het eerste gezicht wellicht weinig kunnen herkennen van Pamuks beschrijvingen. De stad lijkt eerder vooruitgang en hoop te ademen en een hang naar vervlogen tijden lijkt verdwenen. Als je echter net als Pamuk door de oude volkswijken slentert en “het decor van Istanbul niet alleen vanuit de zaal bekijkt, maar de coulissen daadwerkelijk betreedt”, dan wordt duidelijk waar Pamuk het over heeft als hij spreekt over de weemoed die je vanaf de verweerde gevels tegemoetkomt en die besloten ligt in elke vezel van de oude, oude stad aan de Bosporus.

Orhan Pamuk, Istanbul. Herinneringen en de Stad (İstanbul. Hatıralar ve şehir, vert. Hanneke van der Heijden), De Arbeiderspers, 2005

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...