Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Een nieuw millenium: hervormingen in de wettelijke positie van vrouwen

Met name onder Europese druk heeft Turkije sinds de toekenning van het kandidaat-lidmaatschap van de Europese Unie in 1999 een aantal pakketten met hervormingsmaatregelen doorgevoerd. Ook op het gebied van mensenrechten, democratie en rechtsstaat - de politieke criteria voor toetreding - is vooruitgang geboekt. Een belangrijk punt was de hervorming van het Burgerlijk Wetboek en Wetboek van Strafrecht, die uit de pas liepen met de Europese norm.

De vrouwenbeweging is instrumenteel geweest in de totstandkoming van de nieuwe Wetboeken. Vrouwenorganisaties bundelden hun krachten om effectiever campagne te kunnen voeren voor gendergelijkheid in het burgerlijk recht – vooral Women for Women’s Human Rights-New Ways (WWHR) speelde hierin een belangrijke rol. In november 2001 nam het Turkse parlement een nieuw  Burgerlijk Wetboek aan, dat wordt beschouwd als een mijlpaal in de geschiedenis van de vrouwenbeweging. De belangrijkste verworvenheid is de erkenning van het huwelijk als een gelijkwaardig partnerschap, d.w.z. gelijke rechten en verantwoordelijkheden inzake voogdij, verblijfplaats en bezit.

Het Wetboek van Strafrecht
Vervolgens was het strafrecht aan de beurt. Het oude Wetboek van Strafrecht reflecteerde immers de achterhaalde notie dat vrouwen mannen toebehoorden en dat seksueel geweld jegens vrouwen in feite een misdaad jegens de eer van de familie was. Onder druk van de EU werd in 2002 een parlementaire commissie aan het werk gezet om een ontwerpwet uit 2000 te herzien. De WWHR richtte een werkgroep op ‘voor de hervorming van het Wetboek van Strafrecht vanuit een genderperspectief’, die bestond uit vertegenwoordigers van NGO’s, juristen en wetenschappers. De werkgroep was nauw betrokken bij de hervormingsprocedure. Tegelijkertijd werd een uitgebreide voorlichtingscampagne gestart om het publiek voor te lichten en de publieke opinie te beïnvloeden. Nadat de ontwerpwet bijna geheel herschreven was naar aanleiding van de kritiek vanuit de vrouwenbeweging, werd het nieuwe Wetboek van Strafrecht in september 2004 door het parlement aangenomen - overigens nadat de AKP op de valreep had getracht overspel strafbaar te stellen, een amendement dat op hevige protesten stuitte en het niet haalde.

Het nieuwe Wetboek van Strafrecht vertegenwoordigt een radicaal andere opvatting over de positie en waardigheid van vrouwen. Uitgangspunt is niet langer de gemeenschap, maar de rechtspositie van het individu. Zo worden seksuele intimidatie en seksueel geweld niet langer beschouwd als een aantasting van de publieke moraal en de familie, maar als schendingen van de individuele lichamelijke integriteit. Patriarchale concepten als eer, kuisheid, schaamte en fatsoen zijn uit het wetboek geschrapt. Seksuele intimidatie op de werkvloer en binnen het huwelijk zijn gecriminaliseerd en de strafmaat voor seksueel geweld is aangescherpt. Er wordt niet langer onderscheid gemaakt tussen getrouwde en ongetrouwde, en tussen maagdelijke en niet-maagdelijke vrouwen. Eerder kon een beroep worden gedaan op het wetsartikel ‘onrechtmatige provocatie’ om daders van eergerelateerd geweld minder zware straffen op te leggen. In het nieuwe Wetboek is de mogelijkheid voor strafvermindering aangepakt en worden ‘moorden in naam van het gewoonterecht’ juist zwaarder bestraft.

Geweld tegen Vrouwen: Wet 6284
Huiselijk geweld tegen vrouwen, met name (ex-)partnergeweld, is een groot probleem in Turkije, waar dagelijks vrouwen binnen huiselijke kring om het leven worden gebracht. Uit een onderzoek in 2008 bleek dat 42% van de respondenten minstens een keer slachtoffer is geweest van fysiek en/of seksueel geweld (in Nederland is dat ca. 20%). Op 8 maart 2012 nam het Turkse parlement Wet 6284 ter bescherming van de familie en ter voorkoming van geweld tegen vrouwen, aan, die alom beschouwd wordt als een belangrijke verbetering van het wettelijk raamwerk voor de bescherming van slachtoffers. Zo maakt de wet geen onderscheid meer tussen getrouwde en niet-getrouwde vrouwen en kan veel sneller een huisverbod worden afgegeven. De uitvoering van de wet ligt bij het Directoraat-Generaal voor de Status van Vrouwen (KSGM), onderdeel van het Ministerie voor Familie- en Sociale Zaken. Naast implementatie van het wettelijke instrumentarium zoals uitbreiding van opvang- en preventiecentra en de introductie van bijvoorbeeld 'panic buttons', geeft KSGM trainingen aan politie, gendarmerie en imams.
Het Turkije Instituut organiseerde in februari 2013 een seminar over geweld tegen vrouwen. Voor meer informatie over het thema klik hier.

Huidige situatie: implementatie schiet tekort
Formeel is de positie van vrouwen in Turkije in de afgelopen jaren ten goede veranderd. De praktijk loop echter nog aanmerkelijk achter. Zo dienen Turkse steden vanaf 50.000 inwoners volgens de wet in een opvangplaats voor vrouwen te voorzien, terwijl de bestaande opvangcapaciteit landelijk nog geen 3.000 plaatsen bedraagt. Werkelijke hervorming vergt een zekere mentaliteitsverandering, niet alleen van vaders, broers en echtgenoten en vrouwen zelf, maar vooral ook in de rechterlijke macht, wetshandhaving en het bestuurlijk apparaat. Zo blijkt uit recent onderzoek dat een derde van ondervraagde mannen huiselijk geweld in sommige situaties acceptabel vindt. Bovendien zetten armoede en sociale ontwrichting in met name het zuidoosten een rem op de ontwikkeling van vrouwen. Vooral in die regio gaat een onevenredig aantal meisjes niet naar school; de situatie is te onveilig en de school te ver, of kinderen moeten thuis meehelpen.

Ondanks de samenwerking van verschillende vrouwenorganisaties in het kader van wetshervormingen is de vrouwenbeweging in Turkije nog steeds sterk verzuild. De opkomst van de AKP en toegenomen spanningen tussen seculier en religieus Turkije dragen daar slechts aan bij. Net als in de Turkse politiek heerst over en weer wantrouwen over de ambities en de agenda van de Kemalistische, de liberaal-feministische en de religieus geïnspireerde vrouwenbeweging. Recentelijke uitspraken van AKP-prominenten over abortus en het aantal kinderen dat Turkse vrouwen zouden moeten krijgen, en Turkije's scores in recente Gender Gap Indexes getuigen er voorts niet van dat gendergelijkheid een prioriteit is voor de AKP. De Europese Commissie merkt in haar laatste voortgangsrapport (2012) daarom op dat er behoefte is aan meer betrokkenheid en participatie van vrouwen in politiek en bestuur.

Het World Economic Forum dat jaarlijks de Gender Gap Index opstelt, maakte een kort filmpje, 'What woudl it take to close Turkey's economic gender gap by 10%' - zie hier.


Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...