Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

De 19e eeuw: hervormingen

Anders dan vaak wordt gedacht, kende de islam in het Osmaanse rijk al een zekere scheiding tussen ‘kerk en staat’. Was vòòr de 19e eeuw al sprake van feitelijke secularisatie, gedurende die eeuw krijgt deze verdere impulsen door de op gang komende modernisering en maakt de nevenschikking tussen beide domeinen steeds meer plaats voor onderschikking van religie aan de staat. Achtereenvolgende nederlagen tegen Europese staten maakten hervormingen onontkoombaar en het grote voorbeeld was hierbij Frankrijk, niet alleen het Frankrijk van de Bourbons maar ook dat van de Franse Revolutie en van Napoleon.

In eerste instantie ging het bij de hervormingen van de Osmaanse staatsinstellingen vooral om een versterking van de macht van de centrale overheid. Ook al hadden deze hervormingen weinig of niets van doen met de religieuze wet, ze werden naar goed Osmaans gebruik steeds wel doorgevoerd met uitdrukkelijke verwijzing daarnaar. De invoering in het midden van de 19e eeuw van nieuwe, aan Europa ontleende wetboeken, zoals het wetboek voor strafrecht, en de inrichting van nieuwe rechtbanken, raden en ministeries had een meer uitgesproken seculariserende uitwerking. De şeriat werd nooit buiten werking gesteld, maar het terrein waar de heilige wet zijn autoriteit kon laten gelden, schrompelde steeds verder ineen. Bovendien, de nieuwe wetten en procedures waren grotendeels gemodelleerd naar Franse voorbeelden en weerspiegelden dus ook de praktijk in dit bolwerk van de laïcité.

Osmanisme
In de loop van de 19e eeuw kwam, onder andere van de zijde van Grieks-christelijke en andere christelijke groeperingen het traditionele concept van een door God gegeven koningschap, alleen gelegitimeerd door godsdienst en traditie, ter discussie te staan. Onder druk van een opkomend nationalisme onder de niet-islamitische bevolkingsgroepen, en van een embryonale liberale beweging, begon een zoektocht naar een nieuw soort legitimiteit met een nationale en democratische dimensie. Van de onderdanen binnen het rijk moesten ‘Osmaanse burgers’ worden gemaakt die zich identificeerden met ‘hun’ staat. Dat was alleen mogelijk door de bevolking zeggenschap te geven in het bestuur van de staat.

Dit zogenaamde ‘osmanisme’ was van 1856 tot 1876 het ideologische richtsnoer voor de politiek. Het culmineerde in de afkondiging van de Osmaanse grondwet en de verkiezingen voor het eerste Osmaanse parlement, beide in 1876. De grondwet vermeldde weliswaar de Islam als de godsdienst van het Osmaanse rijk, maar in het parlement waren de niet-moslims (40%) proportioneel vertegenwoordigd. Impliciet ging het hierbij opnieuw om een stap in het secularisatieproces, ook al werden grondwet en parlement verdedigd met islamitische argumenten: herinterpretatie van koranteksten en islamitische tradities gaf aan dat democratie eigenlijk inherent was aan de islam.

Een lang leven was de grondwet niet beschoren. Na de verloren oorlog tegen Rusland van 1877-1878 verloor het Osmaanse rijk niet alleen een groot gebied maar veranderde ook de samenstelling van de bevolking. Na 1878 was meer dan tachtig procent van de bevolking moslim. ‘Osmaans burgerschap’, concreet uitgedrukt in grondwet en parlement, had het land niet voor rampen kunnen behoeden en was als ideologisch uitgangspunt in diskrediet gebracht. Er was een nieuw ideologisch bindmiddel nodig. Dit werd door sultan Abdülhamit II (r. 1876-1909) gevonden in een nationalisme dat sterk religieus gekleurd was en beoogde de monarchie een nieuwe mystiek en zeggingskracht te geven.

De ambitie van het Osmaanse hof om de islam in te zetten als maatschappelijk bindmiddel en als middel ter versterking van de staatsmacht leidde ertoe dat de staat zich op een tot dan toe ongehoorde manier ging bemoeien met de inhoud en verspreiding van het geloof. De islam moest staatsgetrouw, uniform en controleerbaar worden op een schaal zoals hij dat nooit was geweest. Er kwamen reglementen voor koranuitgaven, voor religieus onderwijs en voor de preken in de moskee. Ook deze episode vormt een stap in het secularisatieproces, met name in de zin van onderschikking van de religie aan de staat. De moderne staat, met zijn ambitie om het leven van de burgers tot in detail te reguleren, heeft in deze periode zijn oorsprong.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...