Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Na 1950: islam onder controle van de seculiere staat

Na de Tweede Wereldoorlog werd in Turkije een meerpartijendemocratie ingevoerd en dat had onmiddellijke gevolgen voor de relatie tussen de staat en de islam. Competitie om de steun van de kiezers werd nu belangrijk en die kiezers woonden nog steeds voor meer dan driekwart op het platteland. Daar, en in de kleine provinciesteden domineerde een conservatieve, sterk religieuze wereldvisie die door de kemalistische culturele revolutie nauwelijks was geraakt. Het electorale belang van deze kiezers vertaalde zich aanvankelijk in meer aandacht voor de publieke rol van de islam in de programma’s van de bestaande seculiere politieke partijen.

Maar dit bleek niet toereikend om recht te doen aan de in de ogen van veel van deze kiezers politieke betekenis van de islam. Vanaf de jaren zestig van de 20ste eeuw dienden zich in het electorale proces uitgesproken islamitische politieke bewegingen aan, bewegingen derhalve die hun politieke programma (mede) willen baseren op de richtlijnen van de islam. Dit leidde tot grote nervositeit bij het kemalistische establishment, die Atatürks seculiere verworvenheden door de ‘islamisten’ bedreigd zag. Deze nervositeit werd vanzelfsprekend mede gevoed door de opkomst in de jaren '70 en '80 van de politieke islam overal in de moslimwereld, waarvan de islamitische revolutie in buurland Iran in 1979 wel het meest spectaculaire voorbeeld was.

Staatsislam
Het leger, dat zich na 1960 steeds meer is gaan beschouwen als de bewaker van de erfenis van Atatürk, heeft op verschillende momenten ingegrepen in de Turkse politiek. In 1960, 1971 en 1980 vonden militaire coups plaats. In 1997 zette het leger de toenmalige islamitische regering van Necmettin Erbakan’s Welvaartspartij onder druk om af treden, de zogeheten postmoderne coup. In 1997 speelde de kwestie van politieke islam nadrukkelijk een rol; de manier waarop eerdere junta’s omgingen met manifestaties van politieke islam, vooral begin jaren’80, lag complexer. De staatsgreep van 1980 maakte een einde aan politieke wanorde en gewelddadige conflicten tussen extreem-rechts en extreem-links. De anti- terreurcampagne van het leger was vooral tegen links gericht, en in veel mindere mate tegen islamitische bewegingen. Maar het leger zette religie ook in als bindmiddel voor de Turkse samenleving. Deze mengeling van islam en nationalisme wordt de Turks-Islamitische Synthese genoemd en diende er vooral toe, communisme en socialisme te bestrijden. Zo werd godsdienstonderwijs een verplicht vak en werden overal door de staat gecontroleerde moskees gebouwd. Het onderwijs werd gebaseerd op de soennitische interpretatie van islam; vaderlandsliefde werd eveneens beschouwd als een religieuze deugd. Het betekende opnieuw een vergroting van de greep van de staat op religie die vergelijkbaar is met de politiek van sultan Abdülhamit II een eeuw eerder.

De staatsislam, die aldus vooral via het onderwijs en moskee wordt gepropageerd, wordt ingezet om de Turkse nationale identiteit te versterken en legt veel nadruk op  eenheid en harmonie, tradities, militaire en autoritaire waarden, waarbij de islam wordt voorgesteld als een ‘verlichte’ religie, open voor wetenschap en technologie. Het Presidium voor Religieuze Zaken, de Diyanet, kreeg in de grondwet tot taak deze staatsislam als kern van de Turkse nationale identiteit te beschermen en uit te dragen. De islam die de Diyanet reproduceert, kan getypeerd worden als een veilige middenweg. Het persoonlijke geloof en de individuele moraliteit worden verbonden met tamelijk traditionele maatschappelijke waarden, waarin solidariteit en hiërarchie worden benadrukt. Verbindingen met de politiek worden uitgesloten, maar de religie wordt wel ingezet om loyaliteit aan de staat te bevorderen. De islam van de Diyanet is dan ook beslist geen liberale islam. Geheel in Osmaans-Turkse traditie ademt het Presidium wel een sfeer van realisme en flexibiliteit, maar niet van vernieuwing.

De staatsislam betreft de soennitische islam. In Turkije is zo’n 80-85 procent van de bevolking aanhanger van deze richting. De islamitische mystieke broederschappen zijn al in 1925 opgeheven en nog steeds wettelijk verboden. Dit betekent niet dat zij niet meer bestaan, integendeel. Ze hebben vaak tal van vertakkingen gekregen en er zijn ook neo-bewegingen ontstaan. Gezamenlijk hebben de broederschappen een immens netwerk kunnen opbouwen van scholen, uitgeverijen, tv-stations, ziekenhuizen, en andere dienstverlenende instellingen. De verschillende mystieke ordes zijn nog bijna dagelijks in het nieuws, en hun politieke invloed is, afhankelijk van de politieke wind in Ankara, ook nu soms zeer aanzienlijk. Via hun particuliere netwerken speelden zij een belangrijke rol bij het mobiliseren van aanhang voor islamitische politieke partijen.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...