Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Diyanet na 1982

De huidige Diyanet kan niet gezien worden als een bolwerk van vooruitstrevendheid, evenmin betreft de door haar uitgedragen islam een liberale islam. Hoewel men binnen de organisatie zowel (gematigd) modernistische als traditionalistische stromingen vindt, is de door haar uitgedragen islam een veilige middenweg. Het persoonlijke geloof en de individuele moraliteit worden door de Diyanet verbonden met tamelijk traditionele maatschappelijke waarden, waarin solidariteit en hiërarchie worden benadrukt. Hoewel verbindingen met politiek worden uitgesloten, wordt religie wel ingezet om loyaliteit en volgzaamheid aan de staat te bevorderen.

Deze relatie tussen religie en nationalisme wordt vooral vanaf 1982 benadrukt toen de Diyanet grondwettelijk tot taak kreeg de Turkse nationale identiteit, waarvan de islam de kern vormde, te beschermen. De grondwet van 1982 was opgesteld door de militairen die in 1980 door een staatsgreep aan de macht kwamen en een ideologisch offensief ontketenden waarin de islam een centrale plaats innam. Dit offensief diende als tegenwicht tegen zowel socialistische propaganda als de aantrekkingskracht van de toen overal opkomende radicale, zich aan staatscontrole onttrekkende islamitische bewegingen. Het seculiere establishment vreesde dat de politieke islam ook in Turkije voet aan de grond zou krijgen.

Diyanet nu
Het functioneren van de Diyanet is niet helemaal onomstreden. Voor Turken die het alevitisme aanhangen, is er het probleem dat de Diyanet alleen de soennitische islam representeert en ondersteunt. Waar de Diyanet het monopolie heeft op de toedeling van belastinggelden aan religieuze zorg en voorzieningen, blijven de alevieten hiervan – zeer tot hun ongenoegen – verstoken. Voor de Europese Unie is het problematisch dat een kandidaat-lidstaat een zo sterke staatscontrole op religie kent, en eveneens dat dit orgaan zozeer de staat sacraliseert. Ook in Turkije hebben vooral kleine politieke partijen de positie en taken van de Diyanet soms ter discussie gesteld. Zo is wel voorgesteld de Diyanet af te schaffen omdat zo’n intense bemoeienis met het geloofsleven niet zou passen bij het credo van scheiding tussen kerk en staat. Ook is geopperd de Diyanet ook religieuze minderheden, zoals de alevieten, te vertegenwoordigen.

In de zeer gevoelige en gepolariseerde Turkse verhoudingen waar het de relatie tussen islam en staat betreft, is momenteel echter weinig politieke ruimte voor grote veranderingen. Bemoeienis van de staat met de islam is in moslimstaten bovendien een normale zaak; er is immers geen sprake van een aanspreekbare rechtspersoon, zoals kerkgenootschappen, aan wie bevoegdheden en verantwoordelijkheden kunnen worden overgedragen. Op langere termijn, bij voortgaande democratisering, is het denkbaar dat de religieuspolitieke pluraliteit meer formele erkenning krijgt. Dit zou haar weerslag kunnen hebben op zowel de inhoud van de staatsbemoeienis met de religie als ook op de positie van de Diyanet. Langs de weg van democratisering, waardoor de maatschappij via de politieke arena meer invloed krijgt op de staat, zou de door de Diyanet uitgedragen islam ook een meer burgerlijk-individueel karakter kunnen krijgen.  

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...