Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Abdullah Gül opnieuw de wegbereider voor Erdoğan?

14 april 2014 - Dat de AK Partij zou winnen in de verkiezingen van 30 maart jl. kwam voor velen niet als een verassing, wel de ruime marge van deze verkiezingszege. Recep Tayyip Erdoğan speelde een grote rol in de lokale verkiezingen die vooral gezien werden als een referendum over zijn functioneren als premier. ‘Wat is de volgende zet van premier Erdogan?’ is de vraag die menigeen zowel binnen als buiten Turkije in zijn greep houdt. Premier Erdoğan heeft twee opties: hij gaat voor vierde termijn als minister-president, hiervoor moet hij wel de statuten van de AK Partij veranderen, òf hij stelt zich kandidaat voor de positie van president. De premier houdt de kaarten vooralsnog tegen zijn borst.

In augustus mag de Turkse kiezer opnieuw naar de stembus, voor de allereerste directe presidentsverkiezing in de geschiedenis van de Turkse Republiek. Als een absolute meerderheid niet wordt gehaald op 10 augustus zal er twee weken later opnieuw een verkiezing plaatsvinden tussen de twee kandidaten met de meeste stemmen.

De huidige president, Abdullah Gül, werd in 2007 nog door het parlement verkozen. Zijn verkiezing was omstreden. Gül, mede-oprichter van de AK-Partij, is de eerste president met een islamitisch politieke achtergrond in een land dat bekend staat om zijn sterk verankerde seculiere principes. De president wordt van oudsher beschouwd als beschermheer hiervan. Dit was ook reden voor kritiek van zijn voorganger Sezer en vanuit de oppositie op de voordracht. Door het ontbreken van een tweederde meerderheid in het parlement, werd er na vervroegde algemene verkiezingen, een tweede poging gedaan. Pas na drie rondes werd de voormalige minister van Buitenlandse Zaken en eerste, zij het kortstondig, AKP premier, verkozen als president.

President Gül heeft zich in de afgelopen zeven jaar een gematigd staatshoofd getoond. Toch is de president is bij wet bevoegd om zich te mengen in vele wetgevende, uitvoerende kwesties en zelfs in enkele processen op het gebied van de rechtspraak door een aantal controlerende, benoemende en goedkeuring verlenende taken, zoals vastgelegd in de artikelen 101 tot en met 106 van de Turkse grondwet. Enkele voorbeelden zijn: het uitroepen van een referendum, besluiten tot ontbinding van het parlement, een verzoek indienen bij het constitutioneel hof, het benoemen van de premier en van de bevelhebber van de Turkse strijdkrachten, het verlenen van gratie, het uitroepen van de noodtoestand tot het benoemen van rechters voor het Constitutioneel Hof en van universitaire rectoren. Indien Erdoğan besluit zich verkiesbaar te stellen als president én verkozen weet te worden dan ontstaat er een bijzondere situatie. Een politiek conflict tussen een effectieve premier en een president met macht die geen verantwoording hoeft af te leggen aan het Parlement, beide verkozen door het volk, komt dan dichterbij.

Erdoğan heeft meerdere malen aangegeven voorstander te zijn van een presidentieel systeem. In feite is het al zo dat het presidentschap van een merendeel ceremoniële functie in de afgelopen jaren tot meer en meer uitvoerende bevoegdheden heeft gekregen. De introductie van een (formeel) presidentieel systeem is in de laatste jaren regelmatig en hevig bediscussieerd. De ambitie van de premier ten spijt, het voorstel is nooit ter stemming gebracht omdat een vereiste wijziging van de grondwet geen tweederde steun zal hebben in het parlement.

Hoe reëel is de kandidatuur van Erdoğan voor het presidentschap? In 2011 kreeg de AKP in de algemene verkiezingen nog bijna 50% van de stemmen, de afgelopen verkiezingen laten een lichte terugloop van ruim vier procent zien. Dit dwingt Erdoğan om allianties te sluiten wil hij in de eerste ronde verkozen worden. Ofwel met de MHP – de daling in stemmen voor de AKP in de afgelopen lokale verkiezingen zijn bijna omgekeerd evenredig aan de winst van de nationalistische MHP – ofwel door zich te richten op het Koerdische electoraat. Juist dit kan er voor zorgen dat de stemmen voor de MHP alleen maar toenemen, gezien de felle kritiek vanuit de partij op de huidige onderhandelingen tussen de PKK en de regering. Bovendien sprak MHP-leider Bahceli zich fel uit tegen de kandidatuur van Erdoğan: ‘de toekomstige president van Turkije kan een persoon zijn van elke partij zolang het niet Erdoğan is’, zo kopt een Turkse krant.   

De retoriek van Erdoğan in de aanloop naar de lokale verkiezingen had een sterk polariserend effect. Wellicht omdat hij door dreigende macro economische problemen moest afzien van het voorheen zo succesvolle ‘economische voorspoedargument’ of wellicht met andere intenties, maar deze polarisering bleek gunstig voor de partij. Of het hem als presidentskandidaat ten goede komt is te betwijfelen. Duidelijk is wel, mocht Erdoğan besluiten om zich te kandideren, dat hij alleen kan winnen als de oppositiepartijen zich niet weten te verenigen achter één kandidaat. En precies dit lijkt bijna het geval zijn geweest in de nek-aan-nek race in Ankara tijdens de afgelopen verkiezingen.

Officieel zijn namen van kandidaten nog altijd niet bekend en buiten de geruchten rond de mogelijke kandidaatstelling van Erdoğan om, doen er geen andere namen in de media de ronde. Aangezien de president voor het eerst direct door het electoraat wordt verkozen bestaat er geen beproefde procedure hoe de kandidaatsstelling behoort lopen. Kandidaten, zowel uit het parlement of hierbuiten, kunnen worden aangedragen door elke politieke partij in het parlement of door twintig individuele parlementsleden. Ook Gül kan opnieuw worden verkozen voor een tweede termijn. In de wandelgangen worden enkele namen geopperd: Metin Feyziogluv, voorzitter van de invloedrijke Turkse Bar Organisatie, Ilker Basbug, oud-militair bevelhebber en Haşim Kılıç, President van het Constitutioneel Hof. Het blijft gissen; het gesprek tussen Gül en Erdoğan, gepland in begin mei, zal allesbepalend zijn.

Indien Erdoğan zijn presidentsambities in de ijskast zet tot hij succesvol de macht van de president verder weet uit te breiden, is er naast het Putin-Medvedev model  – Erdoğan gaat voor het presidentschap en Gül volgt hem als premie op – altijd nog de veilige optie om aan te blijven als minister-president. Al moet hij hiervoor wel eerst de statuten van zijn AK-Partisi, die meer dan drie ambtstermijnen niet toestaan, zien te wijzigen.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...