Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Retoriek en Democratie: de balkontoespraak van Tayyip Erdoĝan op de trouwdag van het nieuwe Turkije

2 april 2014, door Lily Sprangers, directeur Turkije Instituut – Grote toespraken, dat wil zeggen: bijzondere toespraken, uitgesproken op momenten van doorslaggevende historische betekenis, gaan meer dan een leven lang mee. De toespraak van Winston Churchill na de slag bij El Alamein in november 1942, een keerpunt in de Tweede Wereldoorlog, blijft in herinnering door de onweerstaanbare krachtige quote: ‘Now this is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is, perhaps, the end of the beginning’. Ook de woorden van de Amerikaanse dominee Martin Luther King, uitgesproken tijdens de grote demonstratie in Washington in augustus 1963 ‘I have a dream’  kunnen de meesten van ons inmiddels wel dromen. Maar deze toespraken staan op eenzame  hoogte. Er moet aan minimaal drie voorwaarden worden voldaan. Vereiste is een zeker retorisch talent bij de redenaar (check), een meeslepende hartstocht (check), een passende historische omstandigheid (check) en een massaal publiek dat de visie van de spreker op de vijand of tegenwerkende krachten zonder meer deelt (check).

De vraag is in hoeverre de balkontoespraak van Tayyip Erdoğan van afgelopen zondagnacht hiervoor kwalificeert. De Turkse premier is zonder meer een begenadigd redenaar. Wie hem ooit live heeft horen spreken (check) kan in ieder geval zijn inzet en ook zijn magnetisme niet ontkennen. De emoties die werden opgebracht bij de feestelijke opening van de veerdienst Kabataş-Bostancı (zomer 2010) waren misschien een betere zaak waardig geweest, maar indrukte maakt het op ondergetekende wel. Het was vooral de passie die uit zijn woorden sprak, die in schril contrast stond met de eigen premier (toen nog Jan Peter Balkenende, say no more).

Ook de gelegenheid kwalificeert als historisch. Voor de zesde keer op rij (2002, 2004, 2007, 2009, 2011 en nu dan 2014) boekte de AKP een overwinning. De verzamelde vijanden, bestaande uit de reguliere oppositiepartijen, ongeregeld Gezi-volk, aangevuld met de leden van het Cemaat (de Gülen-beweging) en de ondergrondse krachten met wie (deels) in het Ergenekon-proces werd afgerekend, tegen deze overmacht had de AKP het op moeten nemen en met succes. In weerwil van corruptie-beschuldigingen, aantijgingen van fraude en zelfverrijking, afluister én spionageverhalen had 45% van het Turkse electoraat (transponeer dit even op de Nederlandse verhoudingen: ondoenlijk) de rug recht gehouden en voor de eigen leider gekozen. De toespraak ademt dan ook begrijpelijk een zeker triomfalisme: zie mij hier, met glans is de overwinning onder schier onmogelijke omstandigheden behaald. Van aanvullend historisch belang mag verder genoemd worden is de in de partij sterk gevoelde verwantschap met het lot van de Mosilmbroederschap in Egypte. Die waren, evenals de AKP democratisch gekozen, maar zijn desondanks met harde hand door de militairen verwijderd. De overwinning was zodoende niet alleen een triomf voor de Turkse democratie, maar voor alle andere islamitische politieke bewegingen die het in moeilijke omstandigheden moeten zien te redden. In hun analyses verwijzen de regering-getrouwe media opvallend veel naar dit aspect.

Dan de toehoorders: die waren massaal naar het hoofdkwartier van de AKP in Ankara gekomen om dit moment mee te beleven. Door binnen- en buitenlandse pers werd gevraagd of ze niet zo hun twijfels hadden na alle corruptie en vanwege het anti-democratische gehalte van de wetten en maatregelen van de laatste weken, antwoordden ze dat ze het óf allemaal niet geloofden (hun leider had hen immers uitgelegd dat dit laaghartige methodes van de tegenstander waren) óf dat het hen niet interesseerde (‘beter door onze eigen man bestolen dan door een ander!’). Het verhaal van de toespraak sloot naadloos aan bij wat de toehoorders wilden geloven: we zijn omringd door duistere, vijandelijke krachten, maar wíj strijden met open vizier en met God aan onze zijde en hebben dus niets te vrezen. De vijanden van Turkije zijn verslagen, niets staat de glorieuze toekomst van ons land nog in de weg.

Voor de aanhangers van de premier in binnen- én buitenland kwalificeert de toespraak zonder meer als historisch. In een van de laatste zinnen onderstreept de premier dat moment nogmaals: ‘Vandaag is de trouwdag van het nieuwe Turkije’ (Bugün yeni Türkiye’nin düğün günüdür). En zij waren er bij.

Op de 55% van het electoraat dat zijn stem niét op de AKP heeft uitgebracht heeft de toespraak uiteraard een totaal ander effect. Net als de Nazi’s niet onder de indruk waren van de woorden van Chrurchill (‘Lügenstrategie’) roept de retoriek van Erdoĝan onder zijn tegenstanders eerder weerzin, dan wel angst op. Want de tegenstanders zijn gewaarschuwd: hoogverraad, spionage, infiltratie, chantage, alle wandaden van deze ‘bloedige, haatzaaiende, woede-opwekkende  “Haşhaşileri” (Turks, oorspronkelijk Arabisch woord voor aanslagplegers) worden erbij gehaald om het verlies van hen en de 'on-ethische' politici te veroordelen. Voor zijn geestesoog ziet Erdoĝan hen op de vlucht slaan en dat is maar goed ook, want hij gaat hen op zoeken in hun holen, daar waarschuwt hij hen ook al maanden voor: ‘Ne diyordum ben aylardır, bunların inine gireceğiz, inine’.

En met deze uitslag hebben zijn aanhangers hem daartoe carte blanche gegeven. Het krachtdadige, door de één als onverstoorbaar, door de ander als polariserend beoordeelde optreden rond de Gezi-protesten en na de onthullingen van 17 december, zijn goed gevallen bij de achterban. Na jaren gestreden te hebben tegen het leger en andere krachten van het seculiere establishment, talloze partijverboden en veroordelingen verder, is hij nu met hen voor de zoveelste keer op een rij bevestigd in het succes van deze lange mars door de instituties. ‘We gingen deze weg samen en raakten doorweekt door de regen’, aldus Erdoĝan, ‘Zij dáár in Ankara zijn nu degenen wier regels het aanzien van hun land bepalen’. En dat alles volkomen verdedigbaar binnen de eigen opvatting van democratie: verkiezingen, nationaal of lokaal bepalen wie de macht heeft en daar heeft de rest zich maar naar te schikken. Controle door een Senaat of ander tweede controlerend orgaan, een echt onafhankelijke rechterlijke macht en een vrije, ongebonden pers zijn er niet, ook nooit geweest trouwens en het zal er voorlopig ook niet van komen. Daar heeft 45% van de Turkse kiezers vrede mee.

De grote vraag zal zijn of dit type stabiliteit de onmisbare buitenlandse investeerders voldoende zal bevallen. Want in weerwil van Turkije’s enorme ambities en deels juist vanwege die ongeremde plannenmakerij, blijft de Turkse economie in hoge mate afhankelijk van de bereidheid van ’buitenlanders’ om de tekorten op de lopende rekening op te vangen. Dat brengt Turkije in toenemende mate in een kwetsbare positie, maar dat is een realiteit die weinig Turkse politici aan hun achterban kwijt willen.

De volledige tekst van de balkontoespraak zijn in het Turks en Engels te lezen.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...