Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

OPINIE: Turkse schaduw over onze raadsverkiezingen

17 maart 2014 - Vandaag in De Volkskrant: cliëntelisme is in de Turkse politiek geaccepteerd en het ronselen van stemmen niet ongewoon. Nu dringen deze mores ook door in Nederland, schrijven Nilüfer Gündogan en Lily Sprangers.

Deze maand vinden zowel in Nederland (19 maart) als in Turkije (30 maart) gemeentelijke verkiezingen plaats. Op het eerste gezicht hebben die twee niets met elkaar te maken. Maar schijn bedriegt.

De angst om Turkse kiezers te verliezen lijkt voor een aantal Nederlandse politieke partijen zwaarder te wegen dan de eigen ideologie. Onder de noemer van etnische diversiteit laten zij kandidaten van Turks-Nederlandse afkomst toe die de eigen politieke stroming vaak niet of nauwelijks onderschrijven maar die wel, geheel conform de Turkse politieke mores, de Turkse kiezer op hun etniciteit aanspreken om op hen te stemmen. Zo werpt de politieke cultuur van Turkije een langere schaduw over onze eigen gemeentelijke verkiezingen dan menigeen vermoedt.

Turkije is niet direct het eerste land waar je aan denkt als voorbeeld voor een transparante politieke cultuur. Maar met gemeentelijke verkiezingen in aantocht nemen we in Nederland feitelijk schaamteloos een aantal Turkse politieke mores over.Het gaat om twee fenomenen: cliëntelisme en het ronselen van stemmen. Beide kunnen niet los worden gezien van het feit dat de oriëntatie van een deel van de 400.000 in ons land wonende Turks-Nederlanders, vijftig jaar nadat de eerste 'gastarbeiders' uit Turkije in ons land arriveerden, nog sterk op het moederland is gericht. Ook onder de hier geboren tweede generatie is de interesse voor de Turkse politiek vaak groter dan de interesse in de Haagse of lokale politiek.

Langs de politieke lijnen
Nederlandse politici van Turkse afkomst spreken daarom vaak hun kiezers aan langs de politieke lijnen van het moederland. Kandidaten voor de PvdA staan zodoende voor de taak kiezers te winnen die in Turkije mogelijk en masse op de religieus-conservatieve AKP zouden stemmen. De achterban van sommige kandidaten van het CDA, D66 en de VVD bestaat voor een deel uit volgelingen van de in de VS wonende en niet onomstreden prediker Fetullah Gülen.

Deze politici beloven zaken aan hun achterban die niet voortkomen uit de beginselen van de partij die zij vertegenwoordigen, maar die parochiale, in dit geval Turkse belangen dienen. Dit cliëntelisme is in de Turkse politiek volstrekt geaccepteerd en belast al langer het imago van Nederlandse politici met een Turkse achtergrond.

Een voorbeeld uit het verleden is een Turks-Nederlandse wethouder van een linkse partij in een deelgemeente in één van de grote steden die een nationalistische, anti-Koerdische demonstratie organiseerde. Meer recent zou een wethouder in Rotterdam een ondeugdelijk gebouw waar nota bene een oerconservatieve beweging een meisjesinternaat gehuisvest heeft, uit het zicht van de inspectie te houden. Het in stand houden van cliëntelisme (overigens beslist geen exclusief Turks fenomeen) holt transparantie in de politiek uit. Een tweede verschijnsel, dat deel uitmaakt van de politieke cultuur in Turkije, is het ronselen van stemmen. Met name op het Turkse platteland is het gebruikelijk dat partijen de muhtar (dorpsoudste) aanbiedingen doen (nieuwe zonnecollector, afbouwen van een weg) in ruil voor de stemmen van de dorpelingen. In Soest, Roermond en in Heusden zijn er aanwijzingen dat stemmen geronseld zouden zijn bij verschillende moskeeën.

Grote kloof
Hoe kan zulk gedrag verklaard worden en waarom laten de politieke partijen dit toe? Bij veel kandidaten met een Nederlands-Turkse achtergrond is er sprake van enerzijds een grote kloof tussen de overtuigingen die men privé en in Turkse kring uitdraagt en anderzijds het gedachtengoed van de Nederlandse partij.

Dat gaat soms goed, maar lang niet altijd. Politici die zich bijvoorbeeld kwetsend uitlaten over homoseksualiteit, terwijl de eigen partij zich juist inzet tegen discriminatie van LGBT'ers, verliezen hun geloofwaardigheid en ondermijnen het vertrouwen in hun partijen. Kiezers mogen verwachten dat partijen kandidaten alleen op de lijst plaatsen nadat ze terdege onderzocht hebben of iemands politieke en sociale opvattingen stroken met die van de partij. Blijkbaar zijn deze overwegingen van ondergeschikt belang zodra de omvangrijke, maar moeilijk bereikbare groep kiezers van niet-Nederlandse herkomst in beeld komt. Ondanks verscheidene waarschuwingen, lijken de politieke partijen te gemakzuchtig om te gaan met kandidaten met een niet-Nederlandse achtergrond. Ze hopen via de etnische kaart groepen kiezers aan zich te binden.

Die gedachtengang bevat een fundamentele inschattingsfout. Deze diepgewortelde praktijk van het groepsdenken binnen Nederlandse politieke partijen gaat namelijk voorbij aan de werkelijkheid dat een groeiend aantal geïndividualiseerde Nederlanders met Turkse wortels helemaal niet op voorhand geneigd is op een 'landgenoot' te stemmen. Ze geven de voorkeur aan partijen die niet toegeven aan malafide praktijken, maar zich juist sterk maken voor een gelijke behandeling van alle kiezers. Vóór en ná de verkiezingen.

Nilüfer Gündoğan is zelfstandig adviseur en voorheen bestuurslid voor D66 in Amsterdam. Lily Sprangers is directeur van het Turkije Instituut in Leiden.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...