Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Het is stil aan de overkant

4 maart 2014 - In alle consternatie over Oekraïne en de Krim is het verdacht stil aan de overkant. Oekraïne is één van de belangrijkste buren van de Turken in termen van machtsbalans in het Zwarte Zee gebied. Onderdeel van Oekraïne is het schiereiland, de autonome Krimrepubliek, dat in Europa geassocieerd wordt met de belangrijke Russische marinebasis in Sebastopol. Maar voor de Turken impliceert dezelfde Krim een broederschap met de Krim-Tataren, een Moslim Turkse verwante minderheid, die teruggaat naar de gloriedagen van het Osmaanse rijk.

Touwtrekken om de Krim: wie trekt er aan het langste eind?

In wat ook wel de gezien wordt als de ‘eerste moderne oorlog’ stonden het Osmaanse Rijk, bijgestaan door Tweede Franse Keizerrijk, het Britse Rijk en het Koninkrijk Sardinië, tegenover de Russische Tsaar en diens troepen in hun strijd om invloed over de Krim en de Zwarte Zee. De befaamde Krimoorlog (1853-1856) staat niet op zichzelf: maar liefst tien Turks-Russische oorlogen vonden plaats in de periode tussen de zestiende en de negentiende eeuw. Maar ook stonden de beide landen tegenover elkaar op het strijdtoneel tijdens de Griekse onafhankelijkheidsoorlog en in de Eerste Wereldoorlog. De voorlopers van het huidige Rusland en Turkije bestreden elkaar om het strategisch bezit en toegang tot de Zwarte Zee en dominantie op de Balkan, door zich uit te geven als beschermheer van de orthodoxe dan wel islamitische onderdanen. Ook de Krimtataren, inwoners van het Kanaat van de Krim, een vazalstaat van het Osmaanse Rijk sinds 1478, werden betrokken bij deze machtsstrijd.

Relevant voor de huidige gebeurtenissen zijn de vredesovereenkomst na de Russisch-Turkse oorlog tussen 1768 en 1774. De vrede werd, in het nadeel van het Osmanen, met het Küçük Kaynarca Verdrag getekend en was een morele kater voor de Osmanen. Het verdrag garandeerde namelijk de onafhankelijkheid van de Krim – het eerste verlies van moslim/Osmaans grondgebied. In feite viel het echter toen al onder de invloedssfeer van Rusland dat het schiereiland vervolgens in 1783 annexeerde. Een belangrijk artikel van dit verdrag bepaalde echter dat de Krim niet onderworpen zal worden door een derde partij. In dat geval zal de Krim wederom onder Turks (Osmaans) gezag vallen. Maar de geschiedenis besliste anders.

Ten tijde van de Eerste Wereldverbonden was het Osmaanse Rijk bondgenoot van Duitsland en leidde het verlies van de Eerste Wereldoorlog tot de ondergang van het Osmaanse Rijk. Istanbul, de Bosporus en de Dardanellen kwamen onder internationaal toezicht.

Na de Russische revolutie werd de Krim in 1921 de Krimse Autonome Socialistische Sovjetrepubliek, vervolgens in 1945 een provincie van de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek en in 1954 werd het onderdeel van de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek, toen nog steeds onderdeel van de erfopvolger van het Russische Keizerrijk, de Sovjet Unie.

Na de onafhankelijkheidsoorlog (1919-1922), die Mustafa Kemal Pasja (de latere Atatürk) won op de geallieerden, gaf het Verdrag van Lausanne de nieuwe Turkse Republiek het gezag over Istanbul terug (1923). In 1936 kregen de Turken, tot teleurstelling van Rusland, tijdens de Montreux Conventie ook de zeggenschap terug over de zeestraten Dardanellen en Bosporus die de Middellandse en Zwarte Zee verbindt.

Door de Koude Oorlog (Turkije voelde dreiging van Sovjet Unie zowel over land en over zee) ontwikkelde Turkije zich tot de belangrijkste regionale bondgenoot van de Verenigde Staten. De Krim maakte deel uit van de Sovjet-Unie en de grenzen binnen Europa en rond de Zwarte Zee leken onwrikbaar vast te liggen.

Na de ineenstorting van de Sovjet Unie wordt de Krim, zij het als autonome republiek, deel van het dan onafhankelijke Oekraïne. Turkije had inspraak kunnen eisen over de toekomst van de Krim op basis van het Verdrag van Küçük Kynarca. Maar de regering onder leiding van Turgut Özal, nam genoegen met waarborgen rond de rechten van de Krim-Tataarse minderheid.

De Krimtataren, overzeese broeders

De Krim is al eeuwen de thuisbasis van de Tataren. Net als de Oeigoeren in West China, en de inwoners van de republieken in Centraal-Azië, worden de Krimtataren gezien als een broedervolk van de Turken. De Krim-Tataren spreken een eigen taal, verwant aan het Turks en zijn overwegend soennitische moslims. Met name na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie voerde Turkije een actieve pan-Turkse politiek, zichtbaar in bijvoorbeeld de oprichting van TÜRKSOY in 1993, een vereniging van Turksprekende staten.

In 1783 maakte de Turkse populatie op de Krim 98 procent van de bevolking uit, na jaren van Russisch despotisme was hun aantal geslonken tot 20 000. Onder de assimilatiepolitiek van Stalin zijn vele Krimtatateren gedeporteerd naar Siberië en de Oeral , velen zijn vermoord en een grote stroom vluchtte naar het Osmaanse Rijk en later Turkije. In Turkije spreekt men in dit verband van een Tataarse genocide. Deze deportatie kwam voort uit woede over het (vermeende) feit dat de Krimtataren met de Duitsers collaboreerden ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Momenteel wonen er rond de 300 000 Krimtataren op de Krim. De Autonome Republiek van de Krim bestaat voor 58,3% uit Russen, voor 24,3% uit Oekraïners en voor 12,1% uit Krim-Tataren. In Turkije bedraagt het aantal Krimtataren naar schatting 150 000, maar liefst vijf miljoen Turken zouden van Krim-Tataarse oorsprong zijn en wonen voornamelijk in de regio van Ekeşehir.

De Krim, bij Oekraïne, Rusland of toch Turkije?

De toenadering tot Rusland komt uiteraard niet van de kant van de Krim-Tataren, maar van voornamelijk etnische Russen die zich door assimilatiepolitiek na de Tweede Wereldoorlog op het schiereiland hebben gevestigd. De politiek leider van de Krim-Tataren en lid van nationale parlement van Oekraïne, Mustafa Cemilev, pleit voor een Autonome Krimrepubliek als onderdeel van Oekraïne. Wat er gaat gebeuren met de Krim als Oekraïne uiteenvalt? Een ding is zeker, het zal niet Turkije zijn die het gebied gaat opeisen. De gehele Zwarte Zee regio houdt de adem in uit angst voor de herleving van de Russische invloedssfeer. Ook Turkije houdt zich stil, al was de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Ahmet Davutoğlu vrijdag al aanwezig in Kiev. Want nog meer dan Europa, is Turkije afhankelijk van Rusland in haar energievoorziening: meer dan de helft van haar gasimport komt uit Rusland (58% in 2011). De gasleidingen gaan door zowel Oekraïne als via South Stream door het ‘knooppunt Turkije’ naar de afnemers in Europa. De Turken zijn uiterst behoedzaam en hopen dat de Verenigde Staten, dan wel de NAVO, de diplomatieke kastanjes uit het vuur zullen halen.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...