Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut

10 februari 2014. Door: Lily Sprangers, directeur Turkije Instituut. - Dat 2014 met twee verkiezingen een ‘dynamisch’ jaar beloofde te worden, was geruime tijd duidelijk. Maar de tsunami aan gebeurtenissen die op 17 december losbarstte was in deze mate toch niet voorzien.  De achterliggende oorzaak is de breuk in het verstandshuwelijk tussen de beide voormannen van de twee belangrijkste islamitische bewegingen: Recep Tayyip Erdoğan die met zijn AKP sinds 2002/2003 met een grote meerderheid aan de macht is, en de in Pennsylvania woonachtige Turkse prediker Fetullah Gülen. De invloed van diens aanhangers in tal van Turkse staatsinstellingen (ministeries, politie, douane) maar ook in de rechterlijke macht was groeiende en deze organen raakte daardoor steeds meer buiten de invloedssfeer van de regering. In de ogen van Erdoğan was deze ‘parallelle staat’ bezig uit te groeien tot een ontoelaatbare bedreiging . De openlijke aanval op de beweging vond plaats in november jl. toen de premier aankondigde dat de ’prepschools’ –de dershanes waar leerlingen worden voorbereid voor de zo belangrijke toelatingsexamens voor de universiteiten– gesloten zouden worden. (Meer over de sluiting van dershanes leest u hier)

Dit vormde de directe  de aanleiding voor wat er op 17 december gebeurde: arrestaties van een Iraans-Azerische zakenman, van de burgemeester van Fatih –deelgemeente van Istanbul– en van de zonen van de ministers van Binnenlandse Zaken, Economische Zaken en van Milieu. Deze arrestaties luidden op hun beurt een serie van maatregelen in die het vertrouwen in de Turkse rechtsstaat in binnen- en buitenland verder hebben uitgehold.

Honderden sleutelpersonen  –vermeende sympathisanten van de Gülen beweging en werkzaam bij de rechtbank, politie, douane, openbaar ministerie en op een aantal departementen– werden overgeplaatst dan wel ontslagen en vervangen door personeel waarvan de loyaliteit niet in twijfel werd getrokken. In een maand tijd zijn er honderden beambten van hun post verwijderd. Dat dit zo massaal en snel kon gebeuren had te maken met de al lang geleden in gang gezette ‘profiling’ operatie door de regering. De politieke en religieuze voorkeuren van overheidsdienaren waren zodoende op afroep beschikbaar. Bijltjesdag dus. Overigens niet alleen vermeende aanhangers van Gülen, maar ook neutrale ambtenaren die betrokken waren bij verschillende onderzoeken naar corruptie en journalisten die hierover berichten, trof eenzelfde lot.

Met het verdwijnen van de gelegenheidscoalitie tussen de internationale islamitische beweging van Fetullah Gülen en de meer nationalistisch-islamitische partij van Erdoğan, en de daaruit voortvloeiende zuiveringen van het staatsapparaat en de rechterlijke macht  lijkt Turkije misschien iets overzichtelijk geworden,  maar met democratie heeft het niets te maken.

De verkiezingen van 2011 durfde Erdoğan  niet in te gaan zonder het positieve stemadvies van Gülen. Maar met de gemeentelijke verkiezingen van maart 2014 in zicht  werd het tijd voor een afrekening. Het Ergenekon-proces tegen vermeende coupplegers uit kringen van (oud-) militairen –óók iets dat zonder steun van de FG niet mogelijk was geweest– werd in augustus 2013 grotendeels afgerond. De bondgenoot van voorheen kon worden afgedankt en deze was zich daar pijnlijk van bewust. (Over Erdoğan en Gülen kunt u hier meer lezen)

Door de nadruk te leggen op de ‘parallelle staat’ die de Gülen aanhangers vormden konden de corruptiebeschuldigingen aan het adres van regering nu worden afgedaan als een poging de regering ten val te brengen, al dan niet met buitenlandse steun. Kritiek op deze operatie werd afgedaan als landverraad en dat zonder aanziens des persoons. De voorzitter van de belangrijkste ondernemersvereniging (TÜSIAD) die waarschuwde dat bij blijvende instabiliteit de Turkse economie gevaar loopt, trof dit verwijt als eerste. Mochten de buitenlandse investeerders (zonder wier bijdragen de Turkse economie volledig vastloopt) zich terugtrekken, dan is het de schuld van deze critici en landverraders , aldus een tierende en getergde premier.

Maar de schade aan het imago van Turkije in de weken na 17 december is grotendeels  door de regering zelf veroorzaakt. Aan zelfs maar een cosmetische scheiding der machten lijkt de regering-Erdoğan geen boodschap meer te hebben. Dit blijkt in de eerste plaats uit de voorgenomen herstructurering van de Hoge Raad voor Rechters en Openbare Aanklagers (HSYK). Het voornemen is om dit orgaan in navolging van RTÜK, de waakhond van de Turkse radio en televisie om te vormen, waarbij de Minister van Justitie de  samenstelling van dit college grotendeels bepaalt . Tijdens zijn bezoek aan Brussel in januari kreeg de premier echter zoveel kritiek op  dit plan dat het wetsvoorstel inmiddels als ontdaan is van 25 artikelen. Wél aangenomen, op 6 februari,  is de evenzeer omstreden internetwet. Deze voorziet in een verruiming van de mogelijkheid om pagina’s van websites te blokkeren zonder dat daar een gerechtelijke procedure aan te pas komt.  Deze, volgens de critici, aantasting van de vrijheid van meningsuiting, lijkt ook niet  echt te passen in het democratiseringstreven waarvan de premier zijn gesprekspartners in Brussel drie weken geleden nog trachtte te overtuigen.

En toch zijn deze reflexen allerminst typisch voor de AKP of zelfs maar typisch ‘Turks’. Want hoewel velen  zich ergerden aan het gebrek aan transparantie van de FG beweging (Cemaat/Hizmet), moet  tegelijkertijd  worden geconstateerd  dat dit helaas geldt voor meer politieke partijen en geestelijke stromingen in Turkije. Macht heeft in Turkije, net als in de meeste andere grote landen, de neiging zich te concentreren.  Zonder een uitgebreid systeem van checks and balances (een onafhankelijke rechtspraak, een goed functionerende Hoge Raad of Constitutioneel Hof, een onafhankelijke, vrije pers, niet partijdige instituties en een neutraal maatschappelijk middenveld) gaat het vroeg of laat mis . De geschiedenis, ook van West-Europa, staat bol van goed beginnende maar toch op dit punt ontsporende politici.

In landen waar echter weinig transparantie is en een grote mate van machtsafstand de norm is, vormt dit een hardnekkiger probleem.  Macht is hier namelijk ook èchte macht en verleent lang zittende politici (in deze structuren ook daadwerkelijk: machtshebbers) het aura van onaantastbaarheid. Zo zien zij dat zelf,  hun volgelingen natuurlijk ook,  en door de afwezigheid van adequate middelen om deze uitwassen te bestrijden, uiteindelijk iedereen.  De hyperconcentratie van politieke macht, heeft bovendien vaak een aanzuigende werking op bevoegdheden op het economische vlak. Uitbestedingen en opdrachten worden, al dan niet in strijd met de wet, gegund aan medestanders. Clan-denken, corruptie  en clientelisme vieren hoogtij.

In Europa zijn Italië en Rusland de meest in het oog springende voorbeelden van deze politieke cultuur. In het democratische, maar politiek instabiele  Italië was het de maffia die dit systeem decennia lang reguleerde en politieke leiders als Silvio Berlusconi voortbracht.  Rusland, in tegenstelling tot Turkije zonder enige democratische ambitie, wordt tot het einde der dagen geregeerd door Vladimir Putin, die anno 2014 machtiger is dan welke autocratische Tsaar voor hem. Dankzij veel olie en gas is hij verder op geen enkel punt aanspreekbaar.  

Hoe anders ligt dat in Turkije. Dat land is bij uitstek sterk afhankelijk van buitenlandse investeringen, maar ook van olie en gasimporten. Dankzij hervormingen – deels onder druk van de EU tot stand gekomen–leek het een welvarend, meer open, moderner en democratischer land te worden. Turkije leek het ultieme bewijs voor de ‘spill over theory’ van Ernest Haas; . intensieve economische samenwerking met de EU zou leiden tot geleidelijk overname van politieke, juridische, wetenschappelijke en culturele instellingen en gebruiken.  Daar geloven nog weinigen in.  Elf jaar AKP met Erdoğan heeft geleid tot een situatie waarin de belangen van die partij en de regering steeds meer  samen vallen met die van de staat. Democratie bleek inderdaad een middel en niet het doel. Bovendien is de  verbindende capaciteit van Erdoğan, op z’n zachts gezegd beperkt. Het zijn de belangen van zijn electoraat (minstens 40%  van de kiesgerechtigden) tegenover de rest van het (sterk verdeelde) electoraat.  Daar is de premier de belichaming van en zijn volgelingen beseffen dat ze zonder hem overgeleverd zijn aan het revanchisme van zijn politieke tegenstanders. De verbeten manier waarop iedere vorm van parlementair en buitenparlementair verzet de kop in wordt gedrukt  is kenmerkend voor een regime dat vecht voor zijn overleving.

Toch zullen de optimisten onder ons zeggen dat dit de laatste stuiptrekkingen zijn van een autoritair bewind. Ze zien daarbij over het hoofd dat er voor Turkije geen alternatief is voor de tamelijk ongeschonden AKP (10%  minder in de polls is nog altijd goed genoeg voor een brede volkspartij) en tragisch genoeg, binnen de AKP geen enkel alternatief voor de huidige leider.

Berlusconi, Putin en Erdoğan hebben ten minste één ding gemeen: het zijn politieke overlevers die geen enkel middel onbenut  laten om hun positie te handhaven.  Waar Helmut Kohl en Charles de Gaulle uiteindelijk begrepen dat hun rol binnen de marges van de democratie was uitgespeeld,  moesten er –in de democratie die Italië formeel nog is– gerechtelijke procedures in stelling gebracht worden om Berlusconi ten val te brengen.  Dat gevaar lijken Putin en ook Erdoğan voorbij. Tegen iedere prijs zal de Turkse premier zijn positie als leidende politicus van Turkije willen handhaven en niemand, noch binnen de oppositie, noch in zijn eigen partij, met inbegrip van President Gül, lijkt in staat om die ambitie een halt toe te roepen.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...