Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

ACHTERGROND: Het belang van de lokale verkiezingen

10 februari 2014 - Net als in Nederland zijn er in Turkije volgende maand lokale verkiezingen. Hoewel vrijheid van meningsuiting en persvrijheid – fundamenten van een liberale democratie – in Turkije in de afgelopen jaren steeds meer  onder druk zijn komen te staan, heeft het land een reeds lang een moderne lokale overheid, die zijn oorsprong vindt in de negentiende eeuw. Op 30 maart zullen lokale verkiezingen plaatsvinden, die alom worden beschouwd als een graadmeter voor de populariteit van de AKP regering na de ‘Gezi-protesten’ en de recente politieke en corruptieschandalen. De gemeente is de bestuurslaag die voor de burger het meest tastbaar is. Het is op lokaal niveau waar beslissingen worden genomen die de directe leefomgeving raken. De bevoegdheid tot regeling en bestuur is bij wet toegekend aan het gemeentebestuur en eenmaal in de vier jaar in Nederland en  eens in vijf jaar in Turkije, kan gestemd worden op  kandidaten partijen die de burger  vertegenwoordigen in de gemeenteraad.

Maart 2014 is een belangrijke maand voor beide landen; met slechts met elf  dagen verschil zullen de Nederlandse en Turkse burger naar de stembus gaan. Een uitgesproken gelegenheid om  de lokale bestuurslaag in Nederland en Turkije nader te bekijken. Los van het schaalverschil en het gegeven dat de Turkse burger verplicht is om te stemmen – al wordt de 5 TL boete voor niet-stemmen niet gehandhaafd – lijken de lokale verkiezingen de gemoederen in Turkije meer bezig te houden en domineert het de nationale agenda meer dan in Nederland. Waarom zijn de lokale verkiezingen zo van belang in Turkije?  Door de in 2005 door de EU geïnitieerde hervormingen wordt in Turkije een groot deel van de sociale voorzieningen en publieke investeringen uitgevoerd door de gemeente. Toch heeft de centrale overheid in Turkije meer invloed op de lokale politiek dan in Nederland en is door de sterke personalisering van de Turkse politiek de gemeente een belangrijke kweekvijver voor nationale politici.

De lokale bestuurlijke structuren in Nederland en Turkije

Het openbaar bestuur in Turkije ziet er anders uit dan hier in Nederland. Nederland kent een totaal van 403 gemeenten en naast deze gemeentelijke bestuurslaag  is het openbaar bestuur verdeeld over het Rijk, een provinciale bestuurslaag en de waterschappen. De republiek Turkije is een eenheidsstaat met twee bestuurslagen: een centrale bestuurslaag en een lokale bestuurslaag. De centrale bestuurslaag bestaat uit de 81 provincies (iler) die onderverdeeld zijn in 957 districten (ilçeler) en sub-districten (bucak). In de provincies en districten wordt een gouverneur door de regering aangesteld die de centrale overheid vertegenwoordigd. De lokale bestuurslaag is drieledig: provinciaal bestuur, gemeentelijk bestuur en dorpsbestuur.

Dorpsbestuur is de meest basale en oudste vorm van lokaal bestuur in Turkije. Het bestaat uitdrie organen: dorpsraad, raad van ouderen en een burgemeester (muhtar). De dorpsraad bestaat uit de inwoners van het dorp – directe democratie op microniveau – die een raad van ouderen en de burgemeester aanstellen. De grondwet van 1982 vermeldt duidelijk dat de besturen van deze dorpen rechtspersonen zijn, en zelf hun taken kunnen uitvoeren. De praktijk laat echter zien dat veel dorpen onvoldoende personeel en organisatorische structuur hebben om een goed functionerend bestuurslichaam te vormen. Bovendien hebben zij niet genoeg financiële middelen om hun taken goed uit te voeren. Hierdoor worden de meeste taken uitgevoerd door de provinciale of centrale overheden en fungeren de dorpen vaak als verlengstukken van de centrale overheid.

Gemeentelijk bestuur in Turkije gaat terug tot de stichting van de eerste gemeente Istanboel in 1854. De gemeentelijke overheden hebben rechtelijke bevoegdheid voor de organisatie van lokale aangelegenheden over dorpen en steden met meer dan 5000 inwoners en dragen zorg voor publieke dienstverlening aldaar. Ook deze bestuurslaag bestaat uit drie organen: een gemeenteraad, een uitvoerend comité – vergelijkbaar met wethouders in Nederland – en de burgemeester. De gemeenteraad en de burgemeester worden net als in de dorpen rechtstreeks door de bevolking gekozen. In Nederland wordt de burgermeester – voorzitter van zowel het College van B&W dat verantwoordelijk is voor het dagelijks bestuur van de gemeente, als gemeenteraad het hoogste orgaan van de gemeente – niet verkozen maar door de regering aangesteld. In deze procedure heeft de gemeenteraad wel een stem. In de Turkse grondwet is vanaf 1984 een aparte status vastgelegd voor grote steden – gemeentes met meer dan 750 000 inwoners. Het land heeft 31 van deze ‘metropolen’ en de zogenoemde büyükşehir en de lagere deelgemeentes zijn naast de normale gemeentes onderdeel van de Turkse lokale overheid. Gelijk aan de gemeentes hebben deze ‘super gemeentes’ drie organen: gemeenteraad, uitvoerend comité en burgemeester.

De provincie is het derde en laatste onderdeel van de lokale bestuurslaag in Turkije. In de provincie komen de lokale en de centrale bestuurslaag samen. De 81 provincies worden bestuurd door het provinciebestuur waarin zowel vertegenwoordigers van de centrale overheid als gekozen raadsleden zitten. Net als in het geval van de gemeenten is hier sprake van een drieledige bestuursvorm: de provinciale raad die om de vijf jaar gekozen wordt, een uitvoerend comité en een gouverneur die aangesteld wordt door de minister van Binnenlandse Zaken.

De aankomende verkiezingen in maart worden gezien als een van de meest cruciale lokale verkiezingen in de afgelopen 50 jaar en de lokale verkiezingen staan zodoende hoog op de nationale politieke agenda. Het antwoord op de vraag ‘waarom de lokale verkiezingen in Turkije zo belangrijk zijn’ is drieledig:  (1) de nationale politiek heeft meer invloed op de lokale politiek in Turkije dan in Nederland; (2) de gemeenten in Turkije hebben meer budget en bevoegdheden en (3) door de personalisering van de Turkse politiek wordt de lokale politiek als voedingsbodem gebruikt voor nationale politiek, in het bijzonder de burgemeesters van de büyükşehir. Tenslotte zijn in dit specifieke geval dit de eerste verkiezingen na de protesten van Gezi (juni 2013) en het uitbreken van de politieke controverse tussen Erdoğan en zijn voormalige politieke bondgenoot, de in de Verenigde Staten woonachtige prediker, Fetullah Gülen.

De hand van Ankara

De grote mate van zeggenschap die Ankara heeft in de lokale politiek blijkt onder meer uit Artikel 127 van de Turkse grondwet. Dat geeft de centrale overheid expliciet de bevoegdheid de lokale overheid te omzeilen om het functioneren van lokale publieke voorzieningen te garanderen, het publieke belang veilig te stellen of lokale wensen tegemoet te komen. Zelfs na de grondige hervormingen van de wetgeving voor lokale overheden in 2005 is dit onveranderd gebleven en toont het de centralistische cultuur in de Turkse politiek en bureaucratie.

De hand van Ankara is ook zichtbaar in de manier waarop lokale besluitvormers worden gekozen. De burgermeesters worden verkozen volgens het meerderheidssysteem. De gemeente- en provincieraad daarentegen worden net als in Nederland verkozen door het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Nederland kent sinds 2002 een dualistisch bestuursstelsel waarbij het College van Burgemeesters en Wethouders ook juridisch bestuursbevoegdheden heeft. Maar in Turkije is net als op nationaal niveau een 10% kiesdrempel ingesteld voor het aantal kandidaten om de positie van de burgermeester – de uitvoerende macht – te versterken. Hierdoor neemt het aantal raadsleden die behoren tot de partij waarop het meest is gestemd toe (meestal gelijk aan de partij van de burgemeester),  en neemt het aantal raadsleden van kleinere politieke partijen af. Tenslotte, zoals eerder beschreven, is de invloed van de Ankara op dorps- en provinciebesturen groot..

 ‘All about the money’

Lokale overheden in Turkije en met name de ‘super gemeenten’ leveren een  belangrijke bijdrage aan de economische groei van het land door vele investeringen in sectoren als transport, toerisme, gezondheidszorg, kunst en cultuur. Ongeveer 30% van het totaal aan publieke investeringen wordt uitgevoerd door lokale overheden en meer dan 80% hiervan alleen door gemeentes, de ruggengraat van de lokale overheid in het land. Ook zijn de lokale overheden de belangrijkste speler op het gebied van sociale diensten voor armlastigen, ouderen en gehandicapten. In Nederland gaat slechts 6,3% van de totale begroting dit jaar naar de gemeenten (de Rijksbegroting voor2014 bedraagt 267 miljard, 16.8 miljard hiervan gaat naar het gemeentefonds). Bovendien is de omvang van lokale overheden in Turkije groter dan in Nederland, waardoor veel Turken werkzaam zijn voor de lokale overheidsinstituties.

Gepersonaliseerde Turkse politiek

In de Turkse politiek spelen symbolen, personen en hun retoriek een belangrijke rol. In het bijzonder omdat de burgermeesters direct worden verkozen krijgen de verkiezingen veel publiciteit en de kandidaten van de bekende partijen in  grote steden veel media aandacht. Meer nog dan in Nederland zijn lokale politici  in Turkije sterk verbonden aan de nationale politiek. Zo is bijvoorbeeld de  positie als burgemeester van Istanbul de belangrijkste politieke functie na de president en premier.

In de afgelopen verkiezingen in 2009 heeft de huidige burgemeester, Kadir Topbaş (AKP) na een nek-aan-nek race met een minimaal verschil gewonnen van zijn tegenkandidaat van de CHP. De massale protesten afgelopen jaar zomer in Istanbul in reactie op de plannen de van het gemeentebestuur voor de herinrichting van het Taksimplein, kunnen mogelijk zijn herverkiezing nadelig beïnvloeden. Ook al was de gouverneur, aangesteld door de centrale regering,  verantwoordelijk voor het politiegeweld tegen de ‘gezi-demonstranten’, de plannen voor de bebouwing van het park die aanleiding gaven tot de protesten kwamen van de huidige burgemeester.  De oppositiekandidaat voor de positie van burgemeester, is de huidige burgemeester van de deelgemeente Şilşi, Mustafa Sarigül. Hij voert een actieve campagne, in de hoop dat de hoofdstad na drieëntwintig jaar weer in handen van de CHP komt.  De uitkomst van die tweestrijd tussen de zittende burgemeester, Kadir Topbaş en zijn uitdager is niet alleen van belang voor de toekomst van Istanbul, maar is een lakmoesproef voor de oppositie om te zien of de politieke turbulentie waarin de AKP terecht lijkt te zijn gekomen zich vertaald in een uittocht van kiezers. En dat is beslist geen vaststaand feit. 

Op deze website is per politieke partij weergegeven welke partij in welke büyükşehir aan de macht is, welke partijen in de gemeenteraad zitten en in welke büyükşehir de partijen winst proberen te behalen in de aankomende verkiezingen.

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...