Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Zero neighbours without problems

26 augustus 2013 - Het Midden-Oosten was een lange tijd geen prioriteit in het Turkse buitenlandbeleid. Het aan de macht komen van de AKP markeerde het begin van een ommekeer in de relaties tussen Turkije en de Arabische landen. Het pragmatische zero problems with our neighbours-beleid van de huidige minister van Buitenlandse Zaken Ahmet Davutoğlu streefde naar verbeterde betrekkingen door toenadering te zoeken met de omringende landen. Met het uitbreken van de ‘Arabische Lente’ kwam dit beleid echter onder druk te staan. Turkije leek overrompeld te zijn door de omvang en snelheid van de gebeurtenissen en ziet zich nu geconfronteerd met toenemende spanningen in vrijwel alle landen in de regio.

Met betrekking tot Syrië, waar al twee jaar een hevige oorlog wordt uitgevochten, heeft Turkije stellig afstand genomen van het Assad-regime en zijn onvoorwaardelijke steun aan het door soennieten geleide Vrije Syrische Leger verleend. Dit terwijl Syrië vanaf het begin gezien werd als de hoeksteen van het zero problems-beleid. Erdoğan en Assad vierden samen vakantie, de handelsrelaties bloeiden op en de visa restricties tussen beide landen werden afgeschaft. Toen ook de opstanden in Syrië begonnen dacht Turkije met zijn nieuwe bondgenoot in gesprek te kunnen gaan om Assad te bewegen democratische hervormingen door te voeren. Met het escalerende geweld had Turkije echter geen keus en ging het actief de Syrische oppositie steunen. Met het verlenen van deze steun werd echter ook indirect steun verleend aan de aan Al-Qaida gelieerde Jabhat al-Nusra, volgens de Verenigde Staten een terroristische organisatie. Mede dankzij door de ondoorzichtigheid van de alliantie van oppositiegroepen bleef tot nu toe een westerse interventie uit. Na steunbetuigingen voor de Syrische oppositie uit Qatar en Saoedi-Arabië bevond Turkije zich ineens in een soennitisch blok, strijdend tegen een seculiere regime. Na de inzet van chemische wapens afgelopen week in Syrië lijkt een internationale interventie onvermijdelijk. Davutoğlu heeft al aangegeven dat Turkije zal deelnemen aan een internationale coalitie tegen Syrië, ook als er in het VN-Veiligheidsraad geen consensus bereikt wordt.

De steun aan de Syrische oppositie bleef tot nu toe niet zonder gevolgen. Het openen van de Turkse grenzen voor de honderdduizenden vluchtelingen zorgde ervoor dat radicale islamisten in Turkse gebieden konden schuilen en medische hulp konden krijgen. Veel soennitische vluchtelingen kwamen in grote getalen terecht in de door voornamelijk Alevieten bewoonde zuidelijke provincie Hatay, met sektarische en etnische fricties als gevolg. Op 11 mei 2013 zouden deze spanningen mede hebben geleid tot een bomaanslag in Reyhanlı, waar meer dan 50 mensen zijn omgekomen. In Libanon werden op 9 augustus 2013 twee Turkse piloten ontvoerd door aan Hezbollah gelieerde groepen, volgens geruchten gesteund door Syrië en Iran. Doordat er met enige regelmaat Turkse burgers gedood werden door kogelvuur uit Syrische grensdorpen raakte Turkije steeds meer verwikkeld in het sektarische conflict.

De beslissing van Turkije om de Syrische rebellen te steunen schaadde niet alleen de relatie met het Assad-regime maar ook met bijvoorbeeld Rusland en buurland Iran, die het Assad-regime openlijk steunen. Het beleid van Davutoğlu met betrekking tot Iran was gedurende enkele jaren een succes. Zo steeg de bilaterale handel naar $16 miljard. In 2010 lukte het Turkije samen met Brazilië en Iran om een nucleair akkoord te bereiken, ook al werd dit door de Verenigde Staten en Israël snel van de hand gewezen. Met het uitbreken van de gewelddadigheden in Syrië zijn uiteindelijk ook de relaties met Iran bekoeld. Onder druk van de internationale gemeenschap heeft Ankara de sancties tegen Teheran verscherpt waardoor het land verder in isolement raakte. Terwijl Turkije voorheen in de positie was om met Iran over het controversiële kernenergieprogramma te bemiddelen is het nu bij de besprekingen die binnenkort in Kazachstan plaatsvinden buitenspel gezet.

Door stelling te nemen tegen de steun van Iran aan het Assad-regime leek Turkije steeds meer een leidende rol te willen innemen onder de soennitische landen, al was dit van korte duur. Erdoğan was één van de eerste leiders die in 2011 tot het aftreden van de Egyptische president Hosni Mubarak opriep en werd in Cairo bij een bezoek als een held onthaald. Direct daarna werd er voor $2 miljard geïnvesteerd in het land. Met de recente coup tegen Morsi is Erdoğan echter een ideologische en strategische bondgenoot in de regio kwijtgeraakt. Door zich hard op te stellen tegen de militaire leiding is de verwijdering tussen de twee landen onomkeerbaar. Nadat de Golfstaten snel hun steun hadden verleend aan de Egyptische overgangsregering was Ankara de enige regionale speler en islamitisch land die de democratische legitimiteit van Morsi nog verdedigde. Met het terugtrekken van zijn ambassadeur is de breuk bezegeld. De voortdurende campagne tegen de 30 juni-revolutie in Turkije heeft op de social media een ware hype gecreëerd. Ter nagedachtenis van de slachtoffers in Egypte staken Turkse voetballers en zelfs Erdoğan vier vingers in de lucht. Ook Israël moest het vergelden in Erdoğans uitspraken. Zo zou volgens hem Israël achter de schermen een rol hebben gespeeld in de coup in Egypte.

In Irak is de Turkse regering al enige tijd aan het onderhandelen met de autonome Kurdistan Regional Government (KRG) die regeert over het onafhankelijke Koerdische gebied in het noorden van Irak. Door deze directe besprekingen met de KRG over de olievoorraden in het noorden van Irak wordt de sjiitische regering in Bagdad steeds meer buitenspel gezet bij de olie-onderhandelingen. De Koerden in Syrië houden zich afstandig zowel van de Syrische overheid als van de Syrische Nationale Raad, zeker nu een internationale interventie op handen  lijkt te zijn. De Koerdische Democratic Union Party (PYD) heeft inmiddels het bestuur overgenomen over vijf steden in het noorden van Syrië na terugtrekking van de troepen van de Syrische overheid. Door de vermeende banden van de PYD met de Turkse PKK onthoudt Turkije zich van gesprekken met de Syrische Koerden en blijft het de oppositie steunen. Tegelijkertijd gaan binnen de Turkse grenzen de vredesbesprekingen met de leider van de PKK, Abdullah Öcalan, verder.

De rol van Turkije als objectieve bemiddelaar in een regio met zeer veranderlijke en conflicterende belangen lijken als gevolg van de Arabische opstanden voorbij te zijn. Binnenlandse kwesties als de Gezi-protesten hebben bovendien afbreuk gedaan aan het beeld van Turkije als een democratisch en seculier modelland voor het Midden-Oosten. Nu ook de Europese Unie de toetredingsonderhandelingen met Turkije heeft opgeschort tot oktober lijkt het zero problems-beleid niet effectief meer te zijn. Wilt Turkije opnieuw de rol van bemiddelaar tussen het westen en het oosten innemen zal een mogelijke herbezinning over het buitenlandbeleid nodig zijn.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...