Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

Turkse onderhandelingen met PKK bieden hoop op vrede

14 februari 2013 - Sinds enkele weken zegt de AKP openlijk serieus werk te maken van de onderhandelingen met de PKK. Het eist dat de rebellen zich ontwapenen en uit Turkije terugtrekken naar bases in Noord-Irak. In ruil daarvoor zegt de regering bereid te zijn aan bepaalde politieke eisen van de Koerden tegemoet te komen.

De Turkse media berichtten vol hoop over deze stap die een eind moet maken aan een bijna dertig jaar durend conflict, dat al meer dan 40.000 levens kostte. Hoewel de hoop op vrede onder de bevolking aanwakkert, zullen beide partijen daarvoor eerst nog met een flink aantal obstakels moeten afrekenen.

Abdullah Öcalan, die sinds 1999 in eenzame opsluiting gevangen zit op het gevangeniseiland Imralı, wordt als leider van de PKK openlijk betrokken bij de onderhandelingen. De nationale veiligheidschef Hakan Fidan voert, gesteund door een negenkoppig team, de onderhandelingen op Imralı. Betrouwbare inhoudelijke details van de onderhandelingen komen niet naar buiten.

Er is de beide partijen veel aan gelegen om het conflict te beslechten. Tussen maart 2014 en juni 2015 vinden lokale, presidents- én parlementsverkiezingen plaats, waarbij de AKP het geweld, dat het afgelopen jaar intensiveerde, niet goed kan gebruiken. Daarnaast heeft het de gunst van de Koerdische kiezer de afgelopen jaren verloren. De onderhandelingen moeten de teleurgestelde Koerdische kiezers terughalen.

De PKK, op zijn beurt, verloor het afgelopen jaar veel manschappen. Dat deed sommige analisten de conclusie trekken dat de PKK op zijn laatste benen loopt. De AKP zet veel politiek kapitaal in en neemt daarmee een risico. Mochten beide partijen er niet in slagen tot een akkoord te komen dan dreigt een nationalistische backlash tijdens de verkiezingen. Tot dusverre hielden bevolking en oppositie – de ultranationalistische MHP uitgezonderd  – zich opvallend rustig.

De regionale dimensie speelt een grote rol in de huidige onderhandelingen. De Koerdische PYD, dat diepe banden heeft met de PKK, verkreeg enige controle over een gebied in het noorden van Syrië. In Irak bestaat sinds 2005 officieel een autonome Koerdische regio, die over grote oliereserves beschikt. Daarmee doet Turkije goede zaken waarbij rust geboden is. Daarnaast is het vooruitzicht van een geheel Koerdische zuidgrens en een voortdurend intern conflict voor Turkije weinig aanlokkelijk. Waar Turkije relaties met buurlanden Iran, Irak en Syrië de aanvankelijk aanhaalde, verslechterden deze relaties recentelijk weer. Een ontwikkeling die duidelijk in het voordeel is van de PKK, dat z’n contacten in Bagdad en Teheran nieuw leven kan inblazen.

Hoewel Öcalan nog altijd de onbetwiste leider is van de PKK is het zeer de vraag of hij in zijn eentje een vredesakkoord kan sluiten. Hij heeft in het verleden aangetoond dat hij met zijn woorden de Koerdische gemeenschap nog altijd tot actie kan dwingen. Zo maakte hij onlangs nog hoogstpersoonlijk een eind aan de hongerstaking van honderden Koerden in Turkse gevangenissen. Hij is echter ook de man die de afgelopen 13 jaar in isolatie heeft doorgebracht. Zonder actoren als de BDP, de PKK in Europa en in de Kandil-bergen bij het overleg te betrekken lijkt een vredesakkoord daarom niet haalbaar.

Een ander probleem is dat er flink wat krachten actief zijn die baat hebben bij het voortduren van de strijd. Meest duidelijk kwam dit naar voren toen afgelopen maand drie prominente Koerdische activistes in Parijs werden vermoord. Dat leek een overduidelijke poging de onderhandelingen te doorkruisen. Verschillende Turkse gezagsdragers haastten zich om de moorden in Parijs als een afrekening binnen de PKK te beoordelen. De Franse politie hield Ömer Güney onlangs als verdachte aan. Hij was de chauffeur van Sakine Cansız, een van de vermoorde vrouwen en medeoprichtster van de PKK. Güney ontkent en de aanleiding en het motief blijven onduidelijk.

Vertrouwenskloof

Tenslotte is de vertrouwenskloof die de afgelopen jaren is ontstaan tussen de AKP en de Koerdische beweging een serieus obstakel naar vrede. Waar de AKP in de eerste jaren van hun  machtsperiode voortvarend werk maakte van het verbeteren van de positie van de Koerden, kwam hier al gauw de klad in. In 2009 probeerde men middels een ‘Koerdische opening’ de hervormingsagenda nog nieuw leven in te blazen, maar vrijwel direct hierop volgde wijdverbreide repressie. In het kader van het KCK-proces zijn vele duizenden Koerden opgepakt op verdenking van terrorisme. Onder hen politici, academici en studenten. Dit zette veel kwaad bloed onder de Koerdische bevolking.

De vaak halfslachtig hervormingen maken de kloof alleen maar groter. Hoewel het Turkse parlement bijvoorbeeld onlangs een wet aannam die het recht op verdediging in de moedertaal in de rechtszaal toestaat, toonden verschillende BDP-parlementariërs zich uiterst kritisch over de wet. Ze wezen erop dat alleen in bepaalde delen de rechtszaak iemands moedertaal is toegestaan en dat de verdachte de vertaler zelf moet betalen. De regering is er tot dusverre nog niet in geslaagd de Koerden onverdeeld tevreden te stellen met de verruiming van hun rechten.

Prettige bijkomstigheid voor de AKP is wel dat de grootste oppositiepartij CHP intern verscheurd is geraakt door de onderhandelingen. Het parlementslid Birgül Ayman Güler stelde dat  het Koerdische volk niet verenigbaar is met de Turkse natie. Haar opmerking maakte een felle  discussie los, waarna partijleider Kılıçdaroğlu uiteindelijk de media heftiger bekritiseerde dan zijn eigen uit de school geklapte parlementslid. Hij bewaarde de lieve vrede, maar de CHP zag zich pijnlijk geconfronteerd met de onverenigbaarheid de uitgangspunten  van het kemalisme en de sociaaldemocratie waar Kılıçdaroğlu de CHP heen zegt te willen leiden.

Hoewel retoriek soms anders doet vermoeden, benadert Turkije de Koerdische kwestie nog altijd vanuit het veiligheidsparadigma. In het Turkse discours is het stoppen van PKK-geweld het enige en hoogste doel van de onderhandelingen. De directe relatie tussen het geweld en de politiek-culturele kwesties wordt niet erkend. Erdoğan steunt met zijn uitlatingen aan de ene kant de onderhandelingen, terwijl hij tegelijkertijd de PKK en de BDP hard aanvalt. Omdat beide inherent met elkaar verbonden zijn, ondergraaft dit het onderhandelingsproces.

Het is daarom zeer de vraag of de onderhandelingen in de huidige vorm tot duurzame vrede zullen leiden. Daarvoor zullen naast Öcalan ook andere actoren bij de onderhandelingen betrokken moeten worden - in dat kader is de recente toenadering tussen de AKP en de BDP in het grondwetsproces een positieve ontwikkeling. Daarnaast zal de kwestie in plaats van door de veiligheidsbril, ook door de politiek-culturele bekeken moeten worden.


Verder lezen:

Turkey: The PKK and a Kurdish Settlement (ICG report september 2012)

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Turkije Instituut sluit zijn deuren
Turkije Instituut sluit zijn deuren
Nieuw Turks kabinet, Turkse rechtsstaat verder onder druk
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Turkije haalt Russisch vliegtuig neer, internationale coalitie tegen Daesh/IS lijkt te klappen
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Voortgangsrapport 2015: EU tikt Turkije op de vingers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Aan het roer: de grondwet en de economie als AKP's hoofdpijndossiers
Lees meer...